Matematyka • teoria liczb • historia

LICZBY PIERWSZE Prosta definicja. Niezwykła historia. Wielkie tajemnice.

Liczby pierwsze fascynują matematyków od ponad dwóch tysięcy lat. Są podstawowymi „cegiełkami” liczb naturalnych, pojawiają się w kryptografii, a wiele związanych z nimi pytań nadal pozostaje bez odpowiedzi.

teoria liczb Euklides Eratostenes Fermat Euler Mersenne
Początek nieskończonego ciągu
2
3
5
7
11
13
17
19
23
29
31
37
41
43
47

Liczby pierwsze i ich właściwości były intensywnie badane już przez starożytnych matematyków greckich. Od tamtej pory pojawiają się w niemal każdym okresie historii matematyki.

Ich niezwykłość polega między innymi na tym, że łatwo powiedzieć, czym jest liczba pierwsza, ale niezwykle trudno przewidzieć, gdzie pojawi się następna.

17

Co to jest liczba pierwsza?

Liczba pierwsza to liczba naturalna większa od \(1\), która ma dokładnie dwa dodatnie dzielniki: \(1\) i samą siebie.

Przykłady: \(2,3,5,7,11,13,17,19,\ldots\)

Liczba \(1\) nie jest liczbą pierwszą.

2 jedyna parzysta liczba pierwsza
∞ liczb pierwszych jest nieskończenie wiele
300 p.n.e. Euklides badał ich własności już w starożytności
RSA liczby pierwsze odgrywają ważną rolę w kryptografii
01

Dlaczego liczby pierwsze są ważne?

Znacznie więcej niż tylko ciekawostka z teorii liczb.

1

Podstawa arytmetyki

Każdą liczbę naturalną większą od \(1\) można przedstawić jako iloczyn liczb pierwszych w sposób zasadniczo jednoznaczny.

2

Teoria liczb

Wiele ważnych twierdzeń, hipotez i problemów matematycznych dotyczy właśnie liczb pierwszych.

3

Kryptografia

Duże liczby pierwsze odgrywają istotną rolę w klasycznych systemach kryptograficznych, między innymi RSA.

4

Przyroda

Liczby pierwsze pojawiają się także w opisach niektórych cykli biologicznych, między innymi u cykad.

5

Algorytmy

Poszukiwanie liczb pierwszych doprowadziło do rozwoju wielu metod obliczeniowych i algorytmów.

6

Wielkie problemy

Wokół liczb pierwszych istnieje wiele problemów, które mimo prostego sformułowania nadal nie zostały rozwiązane.

7

Porządek w chaosie

Ich rozmieszczenie wydaje się nieprzewidywalne, ale w dużej skali ujawnia niezwykłe regularności.

02

Liczby doskonałe i zaprzyjaźnione

Starożytni matematycy interesowali się nie tylko liczbami pierwszymi.

Liczba doskonała

Liczba \(6\)

Właściwe dzielniki liczby \(6\) to \(1,2,3\), a

\[ 1+2+3=6. \]
Liczba doskonała

Liczba \(28\)

Jej właściwe dzielniki to \(1,2,4,7,14\), więc

\[ 1+2+4+7+14=28. \]

Liczby zaprzyjaźnione to pary liczb, dla których suma właściwych dzielników jednej liczby daje drugą i odwrotnie. Klasycznym przykładem jest para 220 i 284.

03

Historia liczb pierwszych

Od Pitagorejczyków do komputerów.

500–300 p.n.e.

Pitagorejczycy

Matematycy szkoły pitagorejskiej interesowali się liczbami zarówno ze względu na ich własności matematyczne, jak i przypisywane im znaczenie filozoficzne.

Znali ideę pierwszości i badali także liczby doskonałe oraz zaprzyjaźnione.

Około 300 p.n.e.

Euklides

W IX księdze Elementów Euklides przedstawił słynny dowód, że istnieje nieskończenie wiele liczb pierwszych.

Z liczbami pierwszymi związany jest także fundament arytmetyki: rozkład liczby na czynniki pierwsze.

Około 200 p.n.e.

Eratostenes

Eratostenes opracował jeden z najbardziej znanych algorytmów wyszukiwania liczb pierwszych: sito Eratostenesa.

Kolejno wykreślamy wielokrotności \(2,3,5,7,\ldots\), pozostawiając liczby pierwsze.

XVII wiek

Pierre de Fermat

Fermat wniósł ogromny wkład w rozwój teorii liczb. Jednym z jego najbardziej znanych wyników jest Małe Twierdzenie Fermata.

Jeżeli \(p\) jest liczbą pierwszą, to \[ a^p\equiv a\pmod p. \]

Dla \(p\nmid a\) równoważnie:

\[ a^{p-1}\equiv1\pmod p. \]
XVIII wiek

Leonhard Euler

Euler wykorzystywał narzędzia analizy matematycznej do badania liczb pierwszych, tworząc podstawy analitycznej teorii liczb.

Wykazał między innymi, że suma odwrotności liczb pierwszych jest rozbieżna:

\[ \frac12+\frac13+\frac15+ \frac17+\frac1{11}+\cdots=\infty. \]
XIX wiek

Gauss, Czebyszew i Riemann

Matematycy zaczęli badać nie tylko pojedyncze liczby pierwsze, ale również ich rozmieszczenie wśród wszystkich liczb naturalnych.

W przybliżeniu prawdopodobieństwo, że duża liczba w pobliżu \(n\) jest pierwsza, zachowuje się jak

\[ \frac{1}{\log n}. \]
1896

Twierdzenie o liczbach pierwszych

Hadamard i de la Vallée Poussin niezależnie udowodnili jedno z najważniejszych twierdzeń opisujących rozmieszczenie liczb pierwszych.

\[ \pi(n)\sim\frac{n}{\log n}. \]

Funkcja \(\pi(n)\) oznacza liczbę liczb pierwszych nie większych od \(n\).

04

Liczby Mersenne’a

Rodzina liczb związana z wieloma rekordami.

Liczby Mersenne’a: \[ M_n=2^n-1. \]

Nie każda liczba tej postaci jest pierwsza

Jeżeli \(M_n\) ma być liczbą pierwszą, wykładnik \(n\) musi być liczbą pierwszą.

Warunek ten nie jest jednak wystarczający. Przykładowo:

\[ 2^{11}-1 = 2047 = 23\cdot89. \]

Mimo że \(11\) jest liczbą pierwszą, \(M_{11}\) jest liczbą złożoną.

W 1952 roku, wykorzystując wczesny komputer, Raphael Robinson znalazł kolejne pierwsze liczby Mersenne’a: \(M_{521}\), \(M_{607}\), \(M_{1279}\), \(M_{2203}\) i \(M_{2281}\). Był to początek komputerowej ery poszukiwania gigantycznych liczb pierwszych.

05

Porządek ukryty w chaosie

Kolejne liczby pierwsze trudno przewidzieć, ale ich gęstość można opisywać.

Patrząc na ciąg liczb pierwszych, trudno dostrzec prostą zasadę ich rozmieszczenia:

\[ 2,3,5,7,11,13,17,19,23,29,31,37,\ldots \]

W dużej skali pojawia się jednak niezwykła regularność.

Twierdzenie o liczbach pierwszych \[ \pi(n)\sim\frac{n}{\log n}. \]

Badania nad coraz dokładniejszym opisem rozkładu liczb pierwszych prowadzą do Hipotezy Riemanna – jednego z najsłynniejszych nierozwiązanych problemów matematyki.

06

Nierozwiązane problemy

Niektóre pytania brzmią niezwykle prosto. Odpowiedzi nadal nie znamy.

Hipoteza o bliźniaczych liczbach pierwszych

Czy istnieje nieskończenie wiele par liczb pierwszych różniących się o \(2\)?

Przykłady: \((3,5)\), \((5,7)\), \((11,13)\), \((17,19)\).

Hipoteza Goldbacha

Czy każdą liczbę parzystą większą od \(2\) można przedstawić jako sumę dwóch liczb pierwszych?

\[ 20=7+13. \]
Liczby pierwsze postaci \(n^2+1\)

Czy istnieje nieskończenie wiele liczb pierwszych postaci

\[ n^2+1? \]
Hipoteza Legendre’a

Czy pomiędzy \(n^2\) a \((n+1)^2\) zawsze istnieje co najmniej jedna liczba pierwsza?

Liczby Fermata

Czy istnieje jeszcze jakakolwiek pierwsza liczba Fermata poza pierwszymi znanymi przypadkami?

Liczby Fermata mają postać

\[ F_n=2^{2^n}+1. \]
Liczby pierwsze związane z silnią

Czy istnieje nieskończenie wiele liczb pierwszych postaci

\[ n!+1 \]

lub

\[ n!-1? \]
07

Gigantyczne liczby pierwsze

Dziś ich poszukiwanie jest możliwe dzięki komputerom.

52 liczba Mersenne’a
Rekord z października 2024

Wielka liczba pierwsza odkryta przez projekt GIMPS

\[ M_{136\,279\,841} = 2^{136\,279\,841}-1. \]

Projekt Great Internet Mersenne Prime Search wykorzystuje rozproszoną moc obliczeniową komputerów do poszukiwania kolejnych pierwszych liczb Mersenne’a.

Historia zatoczyła więc niezwykłe koło: problemami, którymi zajmowali się Euklides, Fermat, Euler czy Mersenne, dziś zajmują się także potężne sieci komputerowe.

Sprawdź własną liczbę

Wpisz dodatnią liczbę całkowitą i sprawdź, czy jest liczbą pierwszą.

Bibliografia i źródła ↓
  1. MacTutor History of Mathematics Archive, Prime numbers.
  2. B. C. Berndt, Ramanujan and the theory of prime numbers.
  3. V. N. Chubarikov, Problems in prime number theory that are related to classical theorems of P. L. Chebyshev.
  4. H. Cohen, Les nombres premiers.
  5. L. E. Dickson, History of the Theory of Numbers.
  6. U. Dudley, Formulas for primes.
  7. L. J. Goldstein, A history of the prime number theorem.
  8. O. Ore, Number Theory and Its History.
  9. P. Ribenboim, The Little Book of Big Primes.
  10. P. Ribenboim, The Book of Prime Number Records.

Prosta definicja. Nieskończona historia.

Wiemy, że liczb pierwszych jest nieskończenie wiele. Umiemy coraz dokładniej opisywać ich rozmieszczenie. Komputery znajdują dziś liczby pierwsze o niewyobrażalnej liczbie cyfr.

A jednocześnie nadal pozostają pytania, które można sformułować w kilku słowach, a których rozwiązania matematycy poszukują od dziesiątek, a czasem setek lat.

I właśnie dlatego liczby pierwsze są jednym z najpiękniejszych przykładów tego, jak proste pytanie może prowadzić do bardzo głębokiej matematyki.

Related Articles