Optymalizacja - R

Optymalizacja

Poziom rozszerzony

Zadania otwarte z matur i informatorów maturalnych Centralnej Komisji Egzaminacyjnej z lat 2002–2022.

Zadanie 1.

[2002 maj, zad. 15. (6 pkt)]

Objętość walca jest równa \(250\pi\ \mathrm{cm}^3\). Przedstaw pole powierzchni całkowitej tego walca jako funkcję długości promienia jego podstawy i określ dziedzinę tej funkcji. Wyznacz długość promienia takiego walca, którego pole powierzchni całkowitej jest najmniejsze.

Rozwiązanie

Z objętości walca

\[ \pi r^2h=250\pi \]

otrzymujemy

\[ h=\frac{250}{r^2},\qquad r>0. \]

Pole powierzchni całkowitej walca jest równe

\[ P=2\pi r^2+2\pi rh, \]

więc po podstawieniu \(h=\frac{250}{r^2}\)

\[ P(r)=2\pi r^2+\frac{500\pi}{r},\qquad r\in(0,+\infty). \]

Obliczamy pochodną:

\[ P'(r)=4\pi r-\frac{500\pi}{r^2} =\frac{4\pi(r^3-125)}{r^2}. \]

Warunek \(P'(r)=0\) daje

\[ r^3=125,\qquad r=5. \]

Dla \(0<r<5\) pochodna jest ujemna, a dla \(r>5\) dodatnia. Zatem dla \(r=5\) funkcja \(P\) osiąga wartość najmniejszą.

Odpowiedź: promień podstawy walca o najmniejszym polu powierzchni całkowitej ma długość

\[ \boxed{r=5\ \mathrm{cm}}. \]

Zadanie 2.

[2003 styczeń, zad. 21. (10 pkt)]

Na kuli o promieniu \(R=4\ \mathrm{cm}\) opisujemy stożki o promieniu \(r\) i wysokości \(H\). Spośród wszystkich takich stożków wyznacz ten, który ma najmniejszą objętość. Oblicz tę objętość. Oblicz promień i wysokość znalezionego stożka.

Rozwiązanie

Przekrój osiowy stożka jest trójkątem równoramiennym o podstawie \(2r\), wysokości \(H\) i ramieniu

\[ l=\sqrt{r^2+H^2}. \]

Kula wpisana w stożek daje w tym przekroju okrąg wpisany w trójkąt o promieniu \(R=4\). Pole trójkąta można zapisać na dwa sposoby:

\[ rH=4(r+l). \]

Stąd

\[ l=\frac{rH}{4}-r=r\left(\frac H4-1\right). \]

Po podniesieniu do kwadratu i wykorzystaniu \(l^2=r^2+H^2\) otrzymujemy

\[ r^2+H^2=r^2\left(\frac H4-1\right)^2, \] \[ H(r^2-16)=8r^2, \] \[ H=\frac{8r^2}{r^2-16},\qquad r>4. \]

Objętość stożka:

\[ V(r)=\frac13\pi r^2H =\frac{8\pi}{3}\cdot\frac{r^4}{r^2-16}. \]

Wprowadzamy \(u=r^2\), gdzie \(u>16\). Wystarczy zminimalizować funkcję

\[ f(u)=\frac{u^2}{u-16}. \]

Mamy

\[ f'(u)=\frac{u(u-32)}{(u-16)^2}. \]

Funkcja maleje dla \(16<u<32\) i rośnie dla \(u>32\), więc minimum występuje dla

\[ u=32,\qquad r=4\sqrt2. \]

Wtedy

\[ H=\frac{8\cdot32}{32-16}=16 \]

oraz

\[ V_{\min}=\frac13\pi\cdot32\cdot16=\frac{512\pi}{3}. \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{r=4\sqrt2\ \mathrm{cm},\qquad H=16\ \mathrm{cm},\qquad V_{\min}=\frac{512\pi}{3}\ \mathrm{cm}^3}. \]

Zadanie 3.

[2005 maj, zad. 19. (10 pkt)]

Dane jest równanie

\[ x^2+(m-5)x+m^2+m+\frac14=0. \]

Zbadaj, dla jakich wartości parametru \(m\) stosunek sumy pierwiastków rzeczywistych równania do ich iloczynu przyjmuje wartość najmniejszą. Wyznacz tę wartość.

Rozwiązanie

Niech \(x_1,x_2\) będą rzeczywistymi pierwiastkami równania. Warunek ich istnienia jest równoważny nierówności

\[ \Delta=(m-5)^2-4\left(m^2+m+\frac14\right)\ge0. \]

Po uproszczeniu:

\[ -3m^2-14m+24\ge0, \] \[ m\in\left\langle -6,\frac43\right\rangle. \]

Ze wzorów Viète’a:

\[ x_1+x_2=5-m, \qquad x_1x_2=m^2+m+\frac14=\left(m+\frac12\right)^2. \]

Dla \(m=-\frac12\) iloczyn pierwiastków jest równy \(0\), więc rozpatrywany iloraz nie jest określony. Zatem

\[ D_f=\left\langle-6,-\frac12\right)\cup \left(-\frac12,\frac43\right\rangle. \]

Badamy funkcję

\[ f(m)=\frac{x_1+x_2}{x_1x_2} =\frac{5-m}{\left(m+\frac12\right)^2}. \]

Jej pochodna ma znak dodatni na \(\left(-6,-\frac12\right)\) i ujemny na \(\left(-\frac12,\frac43\right)\). Na każdej z części dziedziny funkcja jest więc monotoniczna, a wartości najmniejszej szukamy na końcach przedziałów:

\[ f(-6)=\frac{11}{\left(-\frac{11}{2}\right)^2} =\frac4{11}, \] \[ f\left(\frac43\right) =\frac{\frac{11}{3}}{\left(\frac{11}{6}\right)^2} =\frac{12}{11}. \]

Zatem najmniejsza wartość jest osiągana dla \(m=-6\).

Odpowiedź:

\[ \boxed{m=-6,\qquad \min f(m)=\frac4{11}}. \]

Zadanie 4.

[2006 maj, zad. 18. (7 pkt)]

Wśród wszystkich graniastosłupów prawidłowych trójkątnych o objętości równej \(2\ \mathrm{m}^3\) istnieje taki, którego pole powierzchni całkowitej jest najmniejsze. Wyznacz długości krawędzi tego graniastosłupa.

Rozwiązanie

Oznaczmy przez \(a\) długość krawędzi podstawy, a przez \(h\) wysokość graniastosłupa. Pole podstawy trójkąta równobocznego jest równe

\[ P_p=\frac{\sqrt3}{4}a^2. \]

Z warunku dotyczącego objętości:

\[ \frac{\sqrt3}{4}a^2h=2, \]

czyli

\[ h=\frac{8}{\sqrt3\,a^2} =\frac{8\sqrt3}{3a^2}. \]

Pole powierzchni całkowitej:

\[ P(a)=2\cdot\frac{\sqrt3}{4}a^2+3ah =\frac{\sqrt3}{2}a^2+\frac{8\sqrt3}{a}, \qquad a>0. \]

Liczymy pochodną:

\[ P'(a)=\sqrt3\,a-\frac{8\sqrt3}{a^2} =\frac{\sqrt3(a^3-8)}{a^2}. \]

Stąd

\[ P'(a)=0\iff a=2. \]

Pochodna zmienia znak z ujemnego na dodatni, więc dla \(a=2\) pole powierzchni całkowitej jest najmniejsze. Wysokość:

\[ h=\frac{8\sqrt3}{3\cdot4}=\frac{2\sqrt3}{3}. \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{a=2\ \mathrm{m},\qquad h=\frac{2\sqrt3}{3}\ \mathrm{m}}. \]

Zadanie 5.

[2007 maj, zad. 7. (7 pkt)]

Dany jest układ równań

\[ \begin{cases} mx-y=2,\\ x+my=m. \end{cases} \]

Dla każdej wartości parametru \(m\) wyznacz parę liczb \((x,y)\), która jest rozwiązaniem tego układu równań. Wyznacz najmniejszą wartość sumy \(x+y\) dla \(m\in\langle 2,4\rangle\).

Rozwiązanie

Wyznacznik układu jest równy

\[ m^2+1>0, \]

więc układ ma dokładnie jedno rozwiązanie dla każdego \(m\in\mathbb R\).

Z pierwszego równania:

\[ y=mx-2. \]

Po podstawieniu do drugiego:

\[ x+m(mx-2)=m, \] \[ (1+m^2)x=3m, \] \[ x=\frac{3m}{m^2+1}. \]

Następnie

\[ y=mx-2 =\frac{3m^2}{m^2+1}-2 =\frac{m^2-2}{m^2+1}. \]

Zatem

\[ f(m)=x+y=\frac{m^2+3m-2}{m^2+1}, \qquad m\in\langle2,4\rangle. \]

Obliczamy pochodną:

\[ f'(m)=\frac{-3m^2+6m+3}{(m^2+1)^2}. \]

W przedziale \(\langle2,4\rangle\) jedynym miejscem zerowym pochodnej jest \(m=1+\sqrt2\). W tym punkcie funkcja ma maksimum, dlatego minimum na przedziale domkniętym występuje na jednym z jego końców.

\[ f(2)=\frac85,\qquad f(4)=\frac{26}{17}. \]

Ponieważ \(\frac{26}{17}<\frac85\), najmniejsza wartość sumy jest osiągana dla \(m=4\).

Odpowiedź:

\[ \boxed{x=\frac{3m}{m^2+1},\qquad y=\frac{m^2-2}{m^2+1},\qquad \min(x+y)=\frac{26}{17}}. \]

Zadanie 6.

[2008 marzec zestaw nr 2, zad. 1. (5 pkt)]

Suma trzech liczb rzeczywistych dodatnich jest równa \(13\). Druga liczba jest trzy razy większa od pierwszej. Wyznacz trzy liczby spełniające podane warunki tak, aby suma ich kwadratów była najmniejsza.

Rozwiązanie

Oznaczmy pierwszą liczbę przez \(x\). Druga liczba jest równa \(3x\), a trzecia – z warunku sumy –

\[ 13-4x. \]

Wszystkie liczby mają być dodatnie, więc

\[ 0<x<\frac{13}{4}. \]

Suma ich kwadratów jest funkcją

\[ S(x)=x^2+(3x)^2+(13-4x)^2. \]

Po uporządkowaniu:

\[ S(x)=26x^2-104x+169 =26(x-2)^2+65. \]

Najmniejsza wartość występuje dla

\[ x=2. \]

Otrzymujemy liczby

\[ 2,\qquad 6,\qquad 13-8=5. \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{2,\ 6,\ 5}. \]

Zadanie 7.

[2009 sierpień, zad. 2. (5 pkt)]

Wyznacz taki punkt \(A\) na prostej

\[ 2x+y-1=0, \]

by suma kwadratów jego odległości od osi układu była najmniejsza.

Rozwiązanie

Niech \(A=(x,y)\). Ponieważ punkt \(A\) leży na prostej

\[ 2x+y-1=0, \]

mamy

\[ y=1-2x. \]

Kwadraty odległości punktu \(A\) od osi \(Oy\) i \(Ox\) są odpowiednio równe \(x^2\) oraz \(y^2\). Minimalizujemy więc

\[ S(x)=x^2+(1-2x)^2 =5x^2-4x+1. \]

Jest to funkcja kwadratowa o ramionach skierowanych w górę. Jej wierzchołek ma pierwszą współrzędną

\[ x=\frac4{10}=\frac25. \]

Wtedy

\[ y=1-2\cdot\frac25=\frac15. \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{A=\left(\frac25,\frac15\right)}. \]

Zadanie 8.

[2010 maj, zad. 3. (4 pkt)]

Bok kwadratu \(ABCD\) ma długość \(1\). Na bokach \(BC\) i \(CD\) wybrano odpowiednio punkty \(E\) i \(F\) umieszczone tak, by \(|CE|=2|DF|\). Oblicz wartość \(x=|DF|\), dla której pole trójkąta \(AEF\) jest najmniejsze.

Rozwiązanie

Oznaczmy

\[ x=|DF|. \]

Z warunku \(|CE|=2|DF|\) mamy \(|CE|=2x\). Ponieważ bok kwadratu ma długość \(1\),

\[ 0\le x\le\frac12. \]

Obliczamy pole trójkąta \(AEF\), odejmując od pola kwadratu pola trzech trójkątów prostokątnych:

\[ P_{AEF}=1-P_{ABE}-P_{ECF}-P_{ADF}. \]

Mamy

\[ P_{ABE}=\frac12(1-2x), \] \[ P_{ECF}=\frac12\cdot2x(1-x)=x(1-x), \] \[ P_{ADF}=\frac12x. \]

Zatem

\[ P(x)=x^2-\frac12x+\frac12. \]

Wierzchołek tej paraboli ma odciętą

\[ x=-\frac{-\frac12}{2}=\frac14. \]

Ponieważ \(\frac14\in\left\langle0,\frac12\right\rangle\), dla tej wartości pole jest najmniejsze.

Odpowiedź:

\[ \boxed{x=\frac14}. \]

Zadanie 9.

[2010 sierpień, zad. 3. (5 pkt)]

Dane są punkty \(A=(1,5)\), \(B=(9,3)\) i prosta \(k\) o równaniu

\[ y=x+1. \]

Oblicz współrzędne punktu \(C\) leżącego na prostej \(k\), dla którego suma \(|AC|^2+|BC|^2\) jest najmniejsza.

Rozwiązanie

Punkt \(C\) leży na prostej \(y=x+1\), więc możemy zapisać

\[ C=(x,x+1). \]

Kwadraty odległości od punktów \(A=(1,5)\) i \(B=(9,3)\) są równe

\[ |AC|^2=(x-1)^2+(x-4)^2, \] \[ |BC|^2=(x-9)^2+(x-2)^2. \]

Ich suma:

\[ f(x)=(x-1)^2+(x-4)^2+(x-9)^2+(x-2)^2. \]

Po uporządkowaniu:

\[ f(x)=4x^2-32x+102 =4(x-4)^2+38. \]

Najmniejszą wartość funkcja przyjmuje dla \(x=4\). Wtedy

\[ y=4+1=5. \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{C=(4,5)}. \]

Zadanie 10.

[2011 czerwiec, zad. 10. (5 pkt)]

Dany jest kwadrat \(ABCD\) o boku równym \(2\). Na bokach \(BC\) i \(CD\) wybrano odpowiednio punkty \(E\) i \(F\), różne od wierzchołków kwadratu, takie że \(|CE|=|DF|=x\). Oblicz wartość \(x\), dla której pole trójkąta \(AEF\) jest najmniejsze i oblicz to pole.

Rozwiązanie

Niech

\[ x=|CE|=|DF|,\qquad 0\le x\le2. \]

Wtedy

\[ |BE|=|CF|=2-x. \]

Pole trójkąta \(AEF\) można obliczyć jako pole kwadratu pomniejszone o pola trójkątów \(ABE\), \(CEF\) i \(ADF\):

\[ P_{AEF}=4-\frac12\cdot2(2-x) -\frac12x(2-x)-\frac12\cdot2x. \]

Po uproszczeniu:

\[ P(x)=\frac12x^2-x+2 =\frac12(x-1)^2+\frac32. \]

Najmniejsza wartość jest osiągana dla

\[ x=1. \]

Wtedy

\[ P_{\min}=\frac32. \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{x=1,\qquad P_{\min}=\frac32}. \]

Zadanie 11.

[2011 maj, zad. 8. (4 pkt)]

Wśród wszystkich graniastosłupów prawidłowych sześciokątnych, w których suma długości wszystkich krawędzi jest równa \(24\), jest taki, który ma największe pole powierzchni bocznej. Oblicz długość krawędzi podstawy tego graniastosłupa.

Rozwiązanie

Oznaczmy długość krawędzi podstawy przez \(a\), a wysokość graniastosłupa przez \(h\). Graniastosłup prawidłowy sześciokątny ma \(12\) krawędzi podstaw oraz \(6\) krawędzi bocznych, więc

\[ 12a+6h=24. \]

Stąd

\[ h=4-2a,\qquad 0<a<2. \]

Pole powierzchni bocznej wynosi

\[ P_b=6ah. \]

Zatem

\[ P_b(a)=6a(4-2a) =-12a^2+24a. \]

Jest to parabola skierowana ramionami w dół. Jej wierzchołek ma odciętą

\[ a=-\frac{24}{2(-12)}=1. \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{a=1}. \]

Zadanie 12.

[2012 czerwiec, zad. 10. (3 pkt)]

Na płaszczyźnie dane są punkty \(A=(3,-2)\) i \(B=(11,4)\). Na prostej o równaniu

\[ y=8x+10 \]

znajdź punkt \(P\), dla którego suma \(|AP|^2+|BP|^2\) jest najmniejsza.

Rozwiązanie

Każdy punkt \(P\) należący do prostej \(y=8x+10\) ma postać

\[ P=(x,8x+10). \]

Rozważamy sumę

\[ f(x)=|AP|^2+|BP|^2. \]

Dla \(A=(3,-2)\) i \(B=(11,4)\):

\[ f(x)=(x-3)^2+(8x+12)^2+(x-11)^2+(8x+6)^2. \]

Po uporządkowaniu:

\[ f(x)=130x^2+260x+310. \]

Parabola ma ramiona skierowane w górę, a jej wierzchołek ma odciętą

\[ x=-\frac{260}{2\cdot130}=-1. \]

Wtedy

\[ y=8(-1)+10=2. \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{P=(-1,2)}. \]

Zadanie 13.

[2012 maj, zad. 6. (6 pkt)]

W układzie współrzędnych rozważmy wszystkie punkty \(P\) postaci

\[ P=\left(\frac12m+\frac52,m\right), \]

gdzie \(m\in(-1,7)\). Oblicz najmniejszą i największą wartość \(|PQ|^2\), gdzie

\[ Q=\left(\frac{55}{2},0\right). \]
Rozwiązanie

Dla

\[ P=\left(\frac12m+\frac52,m\right), \qquad Q=\left(\frac{55}{2},0\right) \]

mamy

\[ |PQ|^2= \left(\frac12m+\frac52-\frac{55}{2}\right)^2+m^2. \]

Po uproszczeniu:

\[ f(m)=|PQ|^2 =\frac54m^2-25m+625. \]

Rozpatrujemy \(m\in\langle-1,7\rangle\). Pochodna:

\[ f'(m)=\frac52m-25. \]

W całym przedziale \(\langle-1,7\rangle\) mamy \(f'(m)<0\), więc funkcja jest malejąca. Największa wartość występuje dla \(m=-1\), a najmniejsza dla \(m=7\).

\[ f(-1)=\frac{2605}{4}, \] \[ f(7)=\frac{2045}{4}. \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{\min |PQ|^2=\frac{2045}{4},\qquad \max |PQ|^2=\frac{2605}{4}}. \]

Zadanie 14.

[2013 czerwiec, zad. 11. (4 pkt)]

Suma długości dwóch boków trójkąta równa się \(4\), a kąt między tymi bokami ma miarę \(120^\circ\). Oblicz najmniejszą wartość sumy kwadratów długości wszystkich boków tego trójkąta.

Rozwiązanie

Oznaczmy długości dwóch danych boków przez \(a\) i \(b\). Mamy

\[ a+b=4. \]

Trzeci bok oznaczmy przez \(c\). Z twierdzenia cosinusów, ponieważ kąt między bokami \(a\) i \(b\) ma miarę \(120^\circ\),

\[ c^2=a^2+b^2-2ab\cos120^\circ =a^2+b^2+ab. \]

Szukana suma kwadratów boków jest równa

\[ S=a^2+b^2+c^2 =2a^2+2b^2+ab. \]

Podstawiamy \(b=4-a\):

\[ S(a)=2a^2+2(4-a)^2+a(4-a). \]

Po uporządkowaniu:

\[ S(a)=3a^2-12a+32 =3(a-2)^2+20. \]

Najmniejsza wartość wynosi więc

\[ \boxed{20}. \]

Zadanie 15.

[2013 grudzień, zad. 18. (7 pkt)]

Dany jest prostokątny arkusz kartonu o długości \(80\ \mathrm{cm}\) i szerokości \(50\ \mathrm{cm}\). W czterech rogach tego arkusza wycięto kwadratowe naroża (zobacz rysunek). Następnie zagięto karton wzdłuż linii przerywanych, tworząc w ten sposób prostopadłościenne pudełko (bez przykrywki).

Oblicz długość boku każdego z wyciętych kwadratowych naroży, dla której objętość otrzymanego pudełka jest największa. Oblicz tę maksymalną objętość.

Rozwiązanie

Niech \(x\) oznacza długość boku wycinanego kwadratu. Po zagięciu kartonu pudełko ma wysokość \(x\), a wymiary podstawy są równe

\[ 80-2x,\qquad 50-2x. \]

Warunki geometryczne dają

\[ 0<x<25. \]

Objętość pudełka:

\[ V(x)=x(80-2x)(50-2x). \]

Po rozwinięciu:

\[ V(x)=4x^3-260x^2+4000x. \]

Liczymy pochodną:

\[ V'(x)=12x^2-520x+4000 =4(3x^2-130x+1000). \]

Miejsca zerowe:

\[ x=10,\qquad x=\frac{100}{3}. \]

Tylko \(x=10\) należy do dziedziny. Pochodna zmienia w tym punkcie znak z dodatniego na ujemny, więc objętość jest największa dla \(x=10\).

\[ V(10)=10\cdot60\cdot30=18000. \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{x=10\ \mathrm{cm},\qquad V_{\max}=18000\ \mathrm{cm}^3}. \]

Zadanie 16.

[2014 grudzień, zad. 18. (7 pkt)]

Okno na poddaszu ma mieć kształt trapezu równoramiennego, którego krótsza podstawa i ramiona mają długość po \(4\ \mathrm{dm}\). Oblicz, jaką długość powinna mieć dłuższa podstawa tego trapezu, aby do pomieszczenia wpadało przez to okno jak najwięcej światła, czyli aby pole powierzchni okna było największe. Oblicz to pole.

Rozwiązanie

Niech \(x\) oznacza długość rzutu jednego ramienia trapezu na dłuższą podstawę. Wtedy dłuższa podstawa ma długość

\[ 4+2x, \]

a wysokość trapezu jest równa

\[ h=\sqrt{16-x^2}, \qquad 0\le x<4. \]

Pole:

\[ P(x)=\frac{4+(4+2x)}{2}\sqrt{16-x^2} =(4+x)\sqrt{16-x^2}. \]

Wygodnie maksymalizować kwadrat pola:

\[ F(x)=P(x)^2=(4+x)^2(16-x^2). \]

Dla \(0\le x<4\) warunek \(F'(x)=0\) prowadzi do równania

\[ 16-x^2=x(4+x), \] \[ 2x^2+4x-16=0. \]

Dodatnim rozwiązaniem jest

\[ x=2. \]

Zatem dłuższa podstawa ma długość

\[ 4+2\cdot2=8, \]

a wysokość

\[ h=\sqrt{16-4}=2\sqrt3. \]

Największe pole:

\[ P_{\max}=\frac{4+8}{2}\cdot2\sqrt3=12\sqrt3. \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{8\ \mathrm{dm},\qquad P_{\max}=12\sqrt3\ \mathrm{dm}^2}. \]

Zadanie 17.

[2014 Informator CKE, zad. 14. (7 pkt)]

Rozpatrujemy wszystkie ostrosłupy prawidłowe trójkątne, w których suma promienia okręgu opisanego na podstawie ostrosłupa i wysokości tego ostrosłupa jest równa \(24\).

Wyznacz promień okręgu opisanego na podstawie tego z ostrosłupów, który ma największą objętość. Oblicz tę objętość.

Rozwiązanie

Niech \(R\) będzie promieniem okręgu opisanego na podstawie, a \(H\) wysokością ostrosłupa. Z warunku

\[ R+H=24 \]

mamy

\[ H=24-R,\qquad 0<R<24. \]

Podstawa jest trójkątem równobocznym. Dla trójkąta równobocznego o promieniu okręgu opisanego \(R\) bok ma długość \(a=\sqrt3R\), więc pole podstawy wynosi

\[ P_p=\frac{\sqrt3}{4}a^2 =\frac{3\sqrt3}{4}R^2. \]

Objętość:

\[ V(R)=\frac13P_pH =\frac{\sqrt3}{4}R^2(24-R). \]

Pochodna:

\[ V'(R)=\frac{3\sqrt3}{4}R(16-R). \]

W dziedzinie jedynym miejscem zerowym pochodnej jest

\[ R=16. \]

Funkcja rośnie dla \(0<R<16\) i maleje dla \(16<R<24\), więc jest to maksimum.

\[ H=24-16=8, \] \[ V_{\max}=\frac{\sqrt3}{4}\cdot16^2\cdot8 =512\sqrt3. \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{R=16,\qquad V_{\max}=512\sqrt3}. \]

Zadanie 18.

[2014 Informator CKE, zad. 15. (7 pkt)]

Rozważamy wszystkie prostokąty, których dwa wierzchołki leżą na odcinku \(AB\), gdzie \(A=(-1,4)\) i \(B=(1,4)\), a pozostałe dwa na paraboli o równaniu

\[ y=2x^2+2 \]

(zobacz rysunek). Wyznacz wymiary tego z prostokątów, który ma największe pole. Oblicz to pole.

Rozwiązanie

Z symetrii prostokąta względem osi \(Oy\) możemy przyjąć, że dolne wierzchołki leżą na paraboli w punktach o odciętych \(-x\) i \(x\), gdzie

\[ 0<x<1. \]

Szerokość prostokąta jest równa

\[ 2x. \]

Rzędna punktów leżących na paraboli wynosi

\[ 2x^2+2, \]

więc wysokość prostokąta jest równa

\[ 4-(2x^2+2)=2-2x^2. \]

Pole prostokąta:

\[ P(x)=2x(2-2x^2)=4x-4x^3. \]

Pochodna:

\[ P'(x)=4-12x^2. \]

Warunek \(P'(x)=0\) daje

\[ x=\frac1{\sqrt3}. \]

Pochodna zmienia znak z dodatniego na ujemny, więc otrzymujemy maksimum. Wymiary prostokąta:

\[ 2x=\frac{2}{\sqrt3}=\frac{2\sqrt3}{3}, \] \[ 2-2x^2=2-\frac23=\frac43. \]

Największe pole:

\[ P_{\max}=\frac{2}{\sqrt3}\cdot\frac43 =\frac{8\sqrt3}{9}. \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{\frac{2\sqrt3}{3}\ \text{ i }\ \frac43,\qquad P_{\max}=\frac{8\sqrt3}{9}}. \]

Zadanie 19.

[2014 Informator CKE, zad. 16. (7 pkt)]

Rozpatrujemy wszystkie trapezy równoramienne, w których krótsza podstawa ma długość \(5\) i każde z ramion też ma długość \(5\).

Oblicz długość dłuższej podstawy tego z rozpatrywanych trapezów, który ma największe pole. Oblicz to pole.

Rozwiązanie

Niech \(x\) będzie długością rzutu jednego ramienia trapezu na dłuższą podstawę. Wtedy

\[ 0\le x<5, \]

dłuższa podstawa ma długość

\[ 5+2x, \]

a wysokość

\[ h=\sqrt{25-x^2}. \]

Pole trapezu:

\[ P(x)=\frac{5+(5+2x)}{2}\sqrt{25-x^2} =(5+x)\sqrt{25-x^2}. \]

Maksymalizujemy kwadrat pola:

\[ F(x)=(5+x)^2(25-x^2). \]

Warunek \(F'(x)=0\) daje

\[ 25-x^2=x(5+x), \] \[ 2x^2+5x-25=0. \]

Dodatnim rozwiązaniem jest

\[ x=\frac52. \]

Dłuższa podstawa ma więc długość

\[ 5+2\cdot\frac52=10, \]

a wysokość

\[ h=\sqrt{25-\frac{25}{4}}=\frac{5\sqrt3}{2}. \]

Największe pole:

\[ P_{\max}=\frac{5+10}{2}\cdot\frac{5\sqrt3}{2} =\frac{75\sqrt3}{4}. \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{10,\qquad P_{\max}=\frac{75\sqrt3}{4}}. \]

Zadanie 20.

[2015 czerwiec NF, zad. 16. (7 pkt)]

Rozpatrujemy wszystkie stożki, w których suma długości tworzącej i promienia podstawy jest równa \(2\). Wyznacz wysokość tego spośród rozpatrywanych stożków, którego objętość jest największa. Oblicz tę objętość.

Rozwiązanie

Oznaczmy promień podstawy przez \(r\), tworzącą przez \(l\), a wysokość przez \(h\). Z warunku zadania

\[ l+r=2, \]

czyli

\[ l=2-r. \]

Z twierdzenia Pitagorasa w przekroju osiowym stożka:

\[ h^2=l^2-r^2=(2-r)^2-r^2=4-4r, \] \[ h=2\sqrt{1-r}, \qquad 0<r<1. \]

Objętość:

\[ V(r)=\frac13\pi r^2h =\frac{2\pi}{3}r^2\sqrt{1-r}. \]

Dla dodatnich wartości funkcji możemy maksymalizować jej kwadrat:

\[ V(r)^2\sim r^4(1-r). \]

Pochodna funkcji pomocniczej \(g(r)=r^4(1-r)\) jest równa

\[ g'(r)=r^3(4-5r). \]

Stąd maksimum występuje dla

\[ r=\frac45. \]

Wysokość:

\[ h=2\sqrt{1-\frac45} =\frac{2\sqrt5}{5}. \]

Objętość:

\[ V_{\max} =\frac13\pi\left(\frac45\right)^2\frac{2\sqrt5}{5} =\frac{32\sqrt5\pi}{375}. \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{h=\frac{2\sqrt5}{5},\qquad V_{\max}=\frac{32\sqrt5\pi}{375}}. \]

Zadanie 21.

[2015 maj NF, zad. 16. (7 pkt)]

Rozpatrujemy wszystkie stożki, których przekrojem osiowym jest trójkąt o obwodzie \(20\). Oblicz wysokość i promień podstawy tego stożka, którego objętość jest największa. Oblicz objętość tego stożka.

Rozwiązanie

Przekrój osiowy stożka jest trójkątem równoramiennym o ramionach długości \(l\) i podstawie długości \(2r\). Z warunku obwodu:

\[ 2l+2r=20, \] \[ l=10-r. \]

Z twierdzenia Pitagorasa:

\[ h^2=l^2-r^2=(10-r)^2-r^2=100-20r, \] \[ h=\sqrt{100-20r}, \qquad 0<r<5. \]

Objętość stożka:

\[ V(r)=\frac13\pi r^2\sqrt{100-20r}. \]

Maksymalizujemy funkcję pomocniczą

\[ g(r)=r^4(100-20r). \]

Po zróżniczkowaniu i wyłączeniu dodatnich czynników otrzymujemy warunek

\[ 4(100-20r)-20r=0, \] \[ 400-100r=0, \] \[ r=4. \]

Wtedy

\[ h=\sqrt{100-80}=2\sqrt5. \]

Największa objętość:

\[ V_{\max} =\frac13\pi\cdot16\cdot2\sqrt5 =\frac{32\sqrt5\pi}{3}. \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{r=4,\qquad h=2\sqrt5,\qquad V_{\max}=\frac{32\sqrt5\pi}{3}}. \]

Zadanie 22.

[2016 czerwiec NF, zad. 17. (7 pkt)]

Rozpatrujemy wszystkie walce, których pole powierzchni całkowitej jest równe \(2\pi\). Oblicz promień podstawy tego walca, który ma największą objętość. Podaj tę największą objętość.

Rozwiązanie

Niech \(r\) będzie promieniem podstawy, a \(h\) wysokością walca. Z warunku dotyczącego pola powierzchni całkowitej:

\[ 2\pi r^2+2\pi rh=2\pi. \]

Po podzieleniu przez \(2\pi r\):

\[ h=\frac1r-r. \]

Warunek \(h>0\) daje

\[ 0<r<1. \]

Objętość walca:

\[ V(r)=\pi r^2h =\pi(r-r^3). \]

Pochodna:

\[ V'(r)=\pi(1-3r^2). \]

Jedynym miejscem zerowym w dziedzinie jest

\[ r=\frac1{\sqrt3}=\frac{\sqrt3}{3}. \]

Pochodna zmienia znak z dodatniego na ujemny, więc objętość jest największa. Wtedy

\[ V_{\max} =\pi\left(\frac1{\sqrt3}-\frac1{3\sqrt3}\right) =\frac{2\sqrt3\pi}{9}. \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{r=\frac{\sqrt3}{3},\qquad V_{\max}=\frac{2\sqrt3\pi}{9}}. \]

Zadanie 23.

[2016 czerwiec SF, zad. 8. (5 pkt)]

Dany jest odcinek \(AB\) o długości \(10\). Rozpatrujemy wszystkie sześciokąty foremne \(ACDMEF\) i trójkąty równoboczne \(MBG\), których wspólny wierzchołek \(M\) leży na odcinku \(AB\) (zobacz rysunek).

Oblicz stosunek obwodu sześciokąta \(ACDMEF\) do obwodu trójkąta \(MBG\) w przypadku, gdy suma pól tych dwóch wielokątów jest najmniejsza.

Rozwiązanie

Niech \(AM=x\). W sześciokącie foremnym odległość przeciwległych wierzchołków jest równa dwukrotności długości boku, więc bok sześciokąta ma długość

\[ \frac x2. \]

Ponieważ \(AB=10\), bok trójkąta równobocznego \(MBG\) ma długość

\[ 10-x. \]

Suma pól obu figur jest równa

\[ P(x)=\frac{3\sqrt3}{2}\left(\frac x2\right)^2 +\frac{\sqrt3}{4}(10-x)^2. \]

Po uproszczeniu:

\[ P(x)=\frac{\sqrt3}{8}\left(5x^2-40x+200\right), \qquad 0<x<10. \]

Funkcja kwadratowa osiąga minimum dla

\[ x=\frac{40}{10}=4. \]

Wtedy bok sześciokąta ma długość \(2\), a bok trójkąta równobocznego \(6\). Ich obwody są więc równe

\[ L_6=6\cdot2=12, \qquad L_3=3\cdot6=18. \]

Szukany stosunek:

\[ \frac{L_6}{L_3}=\frac{12}{18}=\frac23. \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{\frac23}. \]

Zadanie 24.

[2016 maj NF, zad. 16. (7 pkt)]

Parabola o równaniu

\[ y=2-\frac12x^2 \]

przecina oś \(Ox\) układu współrzędnych w punktach \(A=(-2,0)\) i \(B=(2,0)\). Rozpatrujemy wszystkie trapezy równoramienne \(ABCD\), których dłuższą podstawą jest odcinek \(AB\), a końce \(C\) i \(D\) krótszej podstawy leżą na paraboli (zobacz rysunek).

Wyznacz pole trapezu \(ABCD\) w zależności od pierwszej współrzędnej wierzchołka \(C\). Oblicz współrzędne wierzchołka \(C\) tego z rozpatrywanych trapezów, którego pole jest największe.

Rozwiązanie

Niech pierwsza współrzędna punktu \(C\) będzie równa \(x\). Z rysunku i symetrii względem osi \(Oy\):

\[ C=\left(x,2-\frac12x^2\right), \qquad D=\left(-x,2-\frac12x^2\right), \]

przy czym

\[ -2<x<0. \]

Długości podstaw trapezu:

\[ |AB|=4, \qquad |CD|=-2x. \]

Wysokość trapezu:

\[ h=2-\frac12x^2. \]

Pole:

\[ P(x)=\frac{4-2x}{2}\left(2-\frac12x^2\right) =(2-x)\left(2-\frac12x^2\right). \]

Po rozwinięciu:

\[ P(x)=4-2x-x^2+\frac12x^3. \]

Pochodna:

\[ P'(x)=-2-2x+\frac32x^2. \]

Warunek \(P'(x)=0\) daje

\[ 3x^2-4x-4=0, \] \[ x=-\frac23 \]

jako jedyne rozwiązanie należące do dziedziny. W tym punkcie pole osiąga maksimum.

Współrzędne punktu \(C\):

\[ C=\left(-\frac23, 2-\frac12\cdot\frac49\right) =\left(-\frac23,\frac{16}{9}\right). \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{C=\left(-\frac23,\frac{16}{9}\right)}. \]

Zadanie 25.

[2017 czerwiec NF, zad. 15. (7 pkt)]

Rozpatrujemy wszystkie prostopadłościany o objętości \(8\), których stosunek długości dwóch krawędzi wychodzących z tego samego wierzchołka jest równy \(1:2\) oraz suma długości wszystkich dwunastu krawędzi jest mniejsza od \(28\).

Wyznacz pole powierzchni całkowitej prostopadłościanu jako funkcję długości jednej z jego krawędzi. Wyznacz dziedzinę tej funkcji. Oblicz wymiary tego spośród rozpatrywanych prostopadłościanów, którego pole powierzchni całkowitej jest najmniejsze.

Rozwiązanie

Niech długości dwóch krawędzi pozostających w stosunku \(1:2\) będą równe \(x\) oraz \(2x\). Trzeci wymiar oznaczmy przez \(h\).

Z warunku objętości:

\[ x\cdot2x\cdot h=8, \] \[ h=\frac4{x^2}. \]

Suma długości dwunastu krawędzi wynosi

\[ 4(x+2x+h)<28. \]

Stąd

\[ 3x+\frac4{x^2}<7. \]

Po pomnożeniu przez \(x^2>0\):

\[ 3x^3-7x^2+4<0, \] \[ (x-1)(3x+2)(x-2)<0. \]

Dla \(x>0\) otrzymujemy

\[ 1<x<2. \]

Pole powierzchni całkowitej:

\[ P(x)=2(2x^2+xh+2xh) =4x^2+\frac{24}{x}. \]

Pochodna:

\[ P'(x)=8x-\frac{24}{x^2}. \]

Warunek \(P'(x)=0\) daje

\[ x^3=3, \qquad x=\sqrt[3]{3}. \]

Pochodna zmienia znak z ujemnego na dodatni, więc otrzymujemy minimum.

Wymiary prostopadłościanu:

\[ \boxed{\sqrt[3]{3},\quad 2\sqrt[3]{3},\quad \frac4{\sqrt[3]{9}}}. \]

Zadanie 26.

[2017 maj NF, zad. 15. (7 pkt)]

Rozpatrujemy wszystkie walce o danym polu powierzchni całkowitej \(P\). Oblicz wysokość i promień podstawy tego walca, którego objętość jest największa. Oblicz tę największą objętość.

Rozwiązanie

Niech \(r\) będzie promieniem podstawy, a \(h\) wysokością walca. Z warunku

\[ 2\pi r^2+2\pi rh=P \]

otrzymujemy

\[ h=\frac{P}{2\pi r}-r. \]

Warunek \(h>0\) daje

\[ 0<r<\sqrt{\frac{P}{2\pi}}. \]

Objętość:

\[ V(r)=\pi r^2h =\frac P2r-\pi r^3. \]

Pochodna:

\[ V'(r)=\frac P2-3\pi r^2. \]

Jedynym miejscem zerowym w dziedzinie jest

\[ r=\sqrt{\frac{P}{6\pi}}. \]

Pochodna zmienia znak z dodatniego na ujemny, więc objętość jest największa. Ponadto

\[ \frac{P}{2\pi r}=3r, \]

a więc

\[ h=2r=\sqrt{\frac{2P}{3\pi}}. \]

Największa objętość:

\[ V_{\max} =\pi r^2h =\frac P3\sqrt{\frac{P}{6\pi}}. \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{r=\sqrt{\frac{P}{6\pi}},\qquad h=\sqrt{\frac{2P}{3\pi}},\qquad V_{\max}=\frac P3\sqrt{\frac{P}{6\pi}}}. \]

Zadanie 27.

[2018 czerwiec NF, zad. 15. (7 pkt)]

Rozpatrujemy wszystkie możliwe drewniane szkielety o kształcie przedstawionym na rysunku, wykonane z listewek. Każda z tych listewek ma kształt prostopadłościanu o podstawie kwadratu o boku długości \(x\). Wymiary szkieletu zaznaczono na rysunku.

  1. Wyznacz objętość \(V\) drewna potrzebnego do budowy szkieletu jako funkcję zmiennej \(x\).
  2. Wyznacz dziedzinę funkcji \(V\).
  3. Oblicz tę wartość \(x\), dla której zbudowany szkielet jest możliwie najcięższy, czyli kiedy funkcja \(V\) osiąga wartość największą. Oblicz tę największą objętość.
Rozwiązanie

Szkielet jest zbudowany z \(12\) listewek o przekroju kwadratowym \(x\times x\).

Z układu listewek na rysunku:

  • cztery pionowe listewki mają długość \(6-2x\),
  • cztery poziome, równoległe do płaszczyzny rysunku, mają długość \(10-3x\),
  • cztery poziome, prostopadłe do płaszczyzny rysunku, mają długość \(6-x\).

Objętość drewna jest więc równa

\[ V(x)=4x^2(6-2x)+4x^2(10-3x)+4x^2(6-x). \]

Po uproszczeniu:

\[ V(x)=8x^2(11-3x). \]

Z warunków geometrycznych:

\[ x>0,\qquad 6-2x\ge x,\qquad 10-3x\ge2x. \]

Stąd

\[ 0<x\le\frac52. \]

Pochodna:

\[ V'(x)=8x(22-9x). \]

W dziedzinie miejscem zerowym istotnym dla maksimum jest

\[ x=\frac{22}{9}. \]

Dla \(0<x<\frac{22}{9}\) funkcja rośnie, a dla \(\frac{22}{9}<x\le\frac52\) maleje.

Zatem

\[ V_{\max} =8\left(\frac{22}{9}\right)^2 \left(11-3\cdot\frac{22}{9}\right) =\frac{42592}{243}. \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{x=\frac{22}{9},\qquad V_{\max}=\frac{42592}{243}}. \]

Zadanie 28.

[2018 maj NF, zad. 15. (7 pkt)]

Rozpatrujemy wszystkie trapezy równoramienne, w które można wpisać okrąg, spełniające warunek: suma długości dłuższej podstawy \(a\) i wysokości trapezu jest równa \(2\).

  1. Wyznacz wszystkie wartości \(a\), dla których istnieje trapez o podanych własnościach.
  2. Wykaż, że obwód \(L\) takiego trapezu, jako funkcja długości \(a\) dłuższej podstawy trapezu, wyraża się wzorem \[ L(a)=\frac{4a^2-8a+8}{a}. \]
  3. Oblicz tangens kąta ostrego tego spośród rozpatrywanych trapezów, którego obwód jest najmniejszy.
Rozwiązanie

Niech \(a\) będzie długością dłuższej podstawy, a \(b\) – krótszej. Z warunku zadania wysokość trapezu jest równa

\[ h=2-a. \]

Ponieważ w trapez można wpisać okrąg, suma długości podstaw jest równa sumie długości ramion. Dla trapezu równoramiennego prowadzi to do zależności

\[ ab=h^2. \]

Zatem

\[ b=\frac{(2-a)^2}{a}. \]

Warunki \(h>0\) oraz \(0<b<a\) dają

\[ 1<a<2. \]

Obwód:

\[ L=2(a+b), \]

więc

\[ L(a)=2\left(a+\frac{(2-a)^2}{a}\right) =\frac{4a^2-8a+8}{a}. \]

Możemy zapisać

\[ L(a)=4a-8+\frac8a. \]

Pochodna:

\[ L'(a)=4-\frac8{a^2}. \]

W dziedzinie jedynym miejscem zerowym jest

\[ a=\sqrt2. \]

Pochodna zmienia znak z ujemnego na dodatni, więc obwód jest najmniejszy dla \(a=\sqrt2\).

Dla tej wartości

\[ h=2-\sqrt2, \] \[ b=\frac{(2-\sqrt2)^2}{\sqrt2}=3\sqrt2-4. \]

Jeżeli \(\alpha\) jest kątem ostrym trapezu, to

\[ \tan\alpha =\frac{h}{\frac{a-b}{2}} =\frac{2h}{a-b}. \]

Ponieważ dla \(a=\sqrt2\) mamy \(a-b=2(2-\sqrt2)=2h\),

\[ \boxed{\tan\alpha=1}. \]

Zadanie 29.

[2019 maj NF, zad. 15. (7 pkt)]

Rozważmy wszystkie graniastosłupy prawidłowe trójkątne o objętości \(V=2\). Wyznacz długości krawędzi tego z rozważanych graniastosłupów, którego pole powierzchni całkowitej jest najmniejsze. Oblicz to najmniejsze pole.

Rozwiązanie

Oznaczmy długość krawędzi podstawy przez \(a\), a wysokość graniastosłupa przez \(h\). Pole podstawy trójkąta równobocznego jest równe

\[ P_p=\frac{\sqrt3}{4}a^2. \]

Z warunku \(V=2\):

\[ \frac{\sqrt3}{4}a^2h=2, \] \[ h=\frac{8\sqrt3}{3a^2}. \]

Pole powierzchni całkowitej:

\[ P(a)=2P_p+3ah =\frac{\sqrt3}{2}a^2+\frac{8\sqrt3}{a}, \qquad a>0. \]

Pochodna:

\[ P'(a)=\frac{\sqrt3(a^3-8)}{a^2}. \]

Stąd minimum występuje dla

\[ a=2. \]

Wysokość:

\[ h=\frac{8\sqrt3}{3\cdot4} =\frac{2\sqrt3}{3}. \]

Najmniejsze pole powierzchni całkowitej:

\[ P_{\min} =\frac{\sqrt3}{2}\cdot4 +\frac{8\sqrt3}{2} =6\sqrt3. \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{a=2,\qquad h=\frac{2\sqrt3}{3},\qquad P_{\min}=6\sqrt3}. \]

Zadanie 30.

[2019 czerwiec NF, zad. 15. (7 pkt)]

Dany jest okrąg o środku \(S\) i promieniu \(18\). Rozpatrujemy pary okręgów: jeden o środku \(S_1\) i promieniu \(x\) oraz drugi o środku \(S_2\) i promieniu \(2x\), o których wiadomo, że spełniają jednocześnie następujące warunki:

  • rozważane dwa okręgi są styczne zewnętrznie;
  • obydwa rozważane okręgi są styczne wewnętrznie do okręgu o środku \(S\) i promieniu \(18\);
  • punkty \(S,S_1,S_2\) nie leżą na jednej prostej.

Pole trójkąta o bokach \(a,b,c\) można obliczyć ze wzoru Herona

\[ P=\sqrt{p(p-a)(p-b)(p-c)}, \]

gdzie \(p\) jest połową obwodu trójkąta.

Zapisz pole trójkąta \(SS_1S_2\) jako funkcję zmiennej \(x\). Wyznacz dziedzinę tej funkcji i oblicz długości boków tego z rozważanych trójkątów, którego pole jest największe. Oblicz to największe pole.

Rozwiązanie

Z warunków styczności otrzymujemy długości boków trójkąta \(SS_1S_2\):

\[ |SS_1|=18-x, \] \[ |SS_2|=18-2x, \] \[ |S_1S_2|=3x. \]

Połowa obwodu tego trójkąta jest stała:

\[ p=\frac{(18-x)+(18-2x)+3x}{2}=18. \]

Ze wzoru Herona:

\[ P(x)= \sqrt{18\cdot x\cdot2x\cdot(18-3x)} =6x\sqrt{18-3x}. \]

Warunki istnienia niezdegenerowanego trójkąta dają

\[ 0<x<6. \]

Maksymalizujemy kwadrat pola:

\[ P(x)^2=36x^2(18-3x) =108x^2(6-x). \]

Wystarczy zbadać funkcję

\[ g(x)=x^2(6-x). \]

Jej pochodna:

\[ g'(x)=3x(4-x). \]

Największa wartość występuje dla

\[ x=4. \]

Wtedy długości boków trójkąta są równe

\[ 18-4=14,\qquad 18-8=10,\qquad 3\cdot4=12. \]

Największe pole:

\[ P_{\max}=6\cdot4\sqrt{18-12}=24\sqrt6. \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{10,\ 12,\ 14,\qquad P_{\max}=24\sqrt6}. \]

Zadanie 31.

[2020 maj NF, zad. 15. (7 pkt)]

Należy zaprojektować wymiary prostokątnego ekranu smartfona, tak aby odległości tego ekranu od krótszych brzegów smartfona były równe \(0{,}5\ \mathrm{cm}\) każda, a odległości tego ekranu od dłuższych brzegów smartfona były równe \(0{,}3\ \mathrm{cm}\) każda (zobacz rysunek – ekran zaznaczono kolorem szarym). Sam ekran ma mieć powierzchnię \(60\ \mathrm{cm}^2\).

Wyznacz takie wymiary ekranu smartfona, przy których powierzchnia ekranu wraz z obramowaniem jest najmniejsza.

Rozwiązanie

Oznaczmy przez \(x\) dłuższy bok ekranu, a przez \(y\) krótszy bok. Z warunku dotyczącego pola ekranu:

\[ xy=60, \] \[ y=\frac{60}{x}. \]

Po uwzględnieniu obramowania wymiary całego prostokąta są równe

\[ x+1 \]

oraz

\[ y+0{,}6. \]

Jego pole jest więc równe

\[ P(x)=(x+1)\left(\frac{60}{x}+0{,}6\right). \]

Po uproszczeniu:

\[ P(x)=60{,}6+0{,}6x+\frac{60}{x}, \qquad x>0. \]

Pochodna:

\[ P'(x)=0{,}6-\frac{60}{x^2}. \]

Warunek \(P'(x)=0\) daje

\[ x^2=100,\qquad x=10. \]

Pochodna zmienia znak z ujemnego na dodatni, więc pole całkowite jest najmniejsze. Drugi wymiar ekranu:

\[ y=\frac{60}{10}=6. \]

Odpowiedź: ekran powinien mieć wymiary

\[ \boxed{10\ \mathrm{cm}\times6\ \mathrm{cm}}. \]

Zadanie 32.

[2020 maj SF, zad. 10. (5 pkt)]

Dany jest kwadrat \(ABCD\) o boku długości \(2\). Na bokach \(BC\) i \(CD\) tego kwadratu wybrano – odpowiednio – punkty \(P\) i \(Q\), takie, że długość odcinka \(|PC|=|QD|=x\) (zobacz rysunek).

Wyznacz tę wartość \(x\), dla której pole trójkąta \(APQ\) osiąga wartość najmniejszą. Oblicz to najmniejsze pole.

Rozwiązanie

Niech

\[ x=|PC|=|QD|. \]

Wtedy

\[ |BP|=|CQ|=2-x. \]

Pole trójkąta \(APQ\) jest różnicą pola kwadratu i pól trzech trójkątów prostokątnych:

\[ P_{APQ} =4-P_{ABP}-P_{QCP}-P_{ADQ}. \]

Mamy

\[ P_{ABP}=\frac12\cdot2(2-x)=2-x, \] \[ P_{QCP}=\frac12x(2-x), \] \[ P_{ADQ}=\frac12\cdot2x=x. \]

Zatem

\[ P(x) =4-(2-x)-\frac12x(2-x)-x =\frac12x^2-x+2. \]

Funkcja kwadratowa ma minimum dla

\[ x=1. \]

Najmniejsze pole:

\[ P(1)=\frac12-1+2=\frac32. \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{x=1,\qquad P_{\min}=\frac32}. \]

Zadanie 33.

[2020 lipiec, zad. 15. (7 pkt)]

Rozpatrujemy wszystkie ostrosłupy prawidłowe czworokątne, w których suma promienia okręgu opisanego na podstawie i długości krawędzi bocznej jest równa \(d\).

Wyznacz długość krawędzi podstawy tego z rozpatrywanych ostrosłupów, który ma największą objętość. Oblicz tę największą objętość.

Rozwiązanie

Niech \(r\) będzie promieniem okręgu opisanego na kwadratowej podstawie, \(b\) – krawędzią boczną, \(a\) – krawędzią podstawy, a \(H\) – wysokością ostrosłupa.

Z warunku

\[ r+b=d \]

mamy

\[ b=d-r. \]

W trójkącie utworzonym przez wysokość ostrosłupa, promień \(r\) i krawędź boczną \(b\):

\[ H^2=b^2-r^2=(d-r)^2-r^2=d(d-2r). \]

Stąd

\[ H=\sqrt{d(d-2r)}, \qquad 0<r<\frac d2. \]

Dla kwadratu

\[ a=\sqrt2\,r, \]

więc pole podstawy jest równe

\[ a^2=2r^2. \]

Objętość:

\[ V(r)=\frac23r^2\sqrt{d(d-2r)}. \]

Maksymalizujemy \(V(r)^2\), czyli – po pominięciu dodatniej stałej – funkcję

\[ g(r)=r^4(d-2r). \]

Pochodna:

\[ g'(r)=2r^3(2d-5r). \]

W dziedzinie maksimum występuje dla

\[ r=\frac{2d}{5}. \]

Zatem krawędź podstawy ma długość

\[ a=\sqrt2\,r=\frac{2\sqrt2}{5}d. \]

Wysokość:

\[ H=\sqrt{d\left(d-\frac{4d}{5}\right)} =\frac d{\sqrt5}. \]

Największa objętość:

\[ V_{\max} =\frac13\cdot\frac{8d^2}{25}\cdot\frac d{\sqrt5} =\frac{8\sqrt5}{375}d^3. \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{a=\frac{2\sqrt2}{5}d,\qquad V_{\max}=\frac{8\sqrt5}{375}d^3}. \]

Zadanie 34.

[2021 marzec, zad. 15. (6 pkt)]

Rozpatrujemy wszystkie trójkąty \(ABC\), których wierzchołki \(A\) i \(B\) leżą na wykresie funkcji

\[ f(x)=\frac{9}{x^4}\qquad (x\ne0). \]

Punkt \(C\) ma współrzędne \(\left(0,-\frac13\right)\), a punkty \(A\) i \(B\) są położone symetrycznie względem osi \(Oy\) (zobacz rysunek).

Oblicz współrzędne wierzchołków \(A\) i \(B\), dla których pole trójkąta \(ABC\) jest najmniejsze. Oblicz to najmniejsze pole.

Rozwiązanie

Z symetrii względem osi \(Oy\) możemy zapisać

\[ A=\left(a,\frac9{a^4}\right), \qquad B=\left(-a,\frac9{a^4}\right), \qquad a>0. \]

Długość podstawy \(AB\) jest równa

\[ |AB|=2a. \]

Punkt \(C=\left(0,-\frac13\right)\), więc wysokość trójkąta opuszczona na podstawę \(AB\) ma długość

\[ \frac9{a^4}+\frac13. \]

Pole trójkąta:

\[ P(a)=\frac12\cdot2a \left(\frac9{a^4}+\frac13\right) =\frac9{a^3}+\frac a3. \]

Pochodna:

\[ P'(a)=-\frac{27}{a^4}+\frac13 =\frac{a^4-81}{3a^4}. \]

Warunek \(P'(a)=0\) daje

\[ a=3. \]

Dla \(0<a<3\) funkcja maleje, a dla \(a>3\) rośnie, zatem dla \(a=3\) pole jest najmniejsze.

Współrzędne wierzchołków:

\[ A=\left(3,\frac19\right), \qquad B=\left(-3,\frac19\right). \]

Najmniejsze pole:

\[ P(3)=\frac13+1=\frac43. \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{A=\left(3,\frac19\right),\quad B=\left(-3,\frac19\right),\quad P_{\min}=\frac43}. \]

Zadanie 35.

[2021 maj, zad. 15. (7 pkt)]

Pewien zakład otrzymał zamówienie na wykonanie prostopadłościennego zbiornika (całkowicie otwartego od góry) o pojemności \(144\ \mathrm{m}^3\). Dno zbiornika ma być kwadratem. Żaden z wymiarów zbiornika (krawędzi prostopadłościanu) nie może przekraczać \(9\) metrów.

Całkowity koszt wykonania zbiornika ustalono w następujący sposób:

  • \(100\) zł za \(1\ \mathrm{m}^2\) dna,
  • \(75\) zł za \(1\ \mathrm{m}^2\) ściany bocznej.

Oblicz wymiary zbiornika, dla którego tak ustalony koszt wykonania będzie najmniejszy.

Rozwiązanie

Niech \(x\) oznacza długość boku kwadratowego dna, a \(h\) – wysokość zbiornika.

Z warunku objętości:

\[ x^2h=144, \] \[ h=\frac{144}{x^2}. \]

Żaden wymiar nie może przekraczać \(9\), więc

\[ x\le9, \qquad \frac{144}{x^2}\le9. \]

Stąd

\[ 4\le x\le9. \]

Koszt wykonania dna wynosi \(100x^2\), a czterech ścian bocznych

\[ 75\cdot4xh. \]

Funkcja kosztu:

\[ K(x)=100x^2+300x\cdot\frac{144}{x^2} =100x^2+\frac{43200}{x}. \]

Pochodna:

\[ K'(x)=200x-\frac{43200}{x^2}. \]

Warunek \(K'(x)=0\) daje

\[ 200x^3=43200, \] \[ x^3=216, \qquad x=6. \]

Dla \(x<6\) funkcja maleje, a dla \(x>6\) rośnie. Wysokość:

\[ h=\frac{144}{36}=4. \]

Odpowiedź: najmniejszy koszt uzyskamy dla zbiornika o wymiarach

\[ \boxed{6\ \mathrm{m}\times6\ \mathrm{m}\times4\ \mathrm{m}}. \]

Zadanie 36.

[2021 czerwiec, zad. 15. (7 pkt)]

Rozpatrujemy wszystkie trójkąty prostokątne \(ABC\) o przeciwprostokątnej \(AB\) i obwodzie równym \(4\). Niech \(x=|AC|\).

  1. Wykaż, że pole \(P\) trójkąta \(ABC\) jako funkcja zmiennej \(x\) jest określone wzorem \[ P(x)=\frac{x(4-2x)}{4-x}. \]
  2. Wyznacz dziedzinę funkcji \(P\).
  3. Oblicz długości boków tego z rozpatrywanych trójkątów, który ma największe pole. Oblicz to największe pole.
Rozwiązanie

Oznaczmy

\[ x=|AC|, \qquad b=|BC|, \qquad c=|AB|. \]

Trójkąt jest prostokątny, więc

\[ x^2+b^2=c^2. \]

Z warunku obwodu:

\[ x+b+c=4, \qquad c=4-x-b. \]

Podstawiamy do twierdzenia Pitagorasa:

\[ (4-x-b)^2=x^2+b^2. \]

Po uproszczeniu:

\[ b=\frac{8-4x}{4-x}. \]

Pole trójkąta:

\[ P(x)=\frac12xb =\frac{x(4-2x)}{4-x}. \]

Warunki geometryczne dają

\[ 0<x<2. \]

Pochodna:

\[ P'(x)=\frac{2x^2-16x+16}{(4-x)^2}. \]

Warunek \(P'(x)=0\) prowadzi do

\[ x^2-8x+8=0. \]

W dziedzinie leży tylko

\[ x=4-2\sqrt2. \]

Pochodna jest dodatnia przed tym punktem i ujemna po nim, więc pole jest największe.

Dla tej wartości

\[ b=4-2\sqrt2, \]

a przeciwprostokątna

\[ c=x\sqrt2=4\sqrt2-4. \]

Największe pole:

\[ P_{\max} =\frac12(4-2\sqrt2)^2 =4(3-2\sqrt2). \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{4-2\sqrt2,\quad 4-2\sqrt2,\quad 4\sqrt2-4,\qquad P_{\max}=4(3-2\sqrt2)}. \]

Zadanie 37.

[2022 maj, zad. 15. (7 pkt)]

Rozpatrujemy wszystkie trójkąty równoramienne o obwodzie równym \(18\).

  1. Wykaż, że pole \(P\) każdego z tych trójkątów, jako funkcja długości \(b\) ramienia, wyraża się wzorem \[ P(b)=\frac{(18-2b)\sqrt{18b-81}}{2}. \]
  2. Wyznacz dziedzinę funkcji \(P\).
  3. Oblicz długości boków tego z rozpatrywanych trójkątów, który ma największe pole.
Rozwiązanie

Oznaczmy długość ramienia przez \(b\), długość podstawy przez \(a\), a wysokość przez \(h\).

Z warunku obwodu:

\[ a+2b=18, \qquad a=18-2b. \]

Wysokość dzieli podstawę na połowy, więc z twierdzenia Pitagorasa:

\[ h^2=b^2-\left(\frac a2\right)^2. \]

Po podstawieniu \(a=18-2b\):

\[ h=\sqrt{18b-81}. \]

Stąd

\[ P(b)=\frac12ah =\frac{(18-2b)\sqrt{18b-81}}{2}. \]

Warunki istnienia trójkąta dają

\[ \frac92<b<9. \]

Maksymalizujemy kwadrat pola:

\[ F(b)=P(b)^2 =\frac14(18-2b)^2(18b-81). \]

Warunek \(F'(b)=0\) w dziedzinie prowadzi do

\[ b=6. \]

Dla tej wartości

\[ a=18-2\cdot6=6. \]

Trójkąt jest więc równoboczny o boku \(6\). Jego pole:

\[ P_{\max}=\frac{\sqrt3}{4}\cdot6^2=9\sqrt3. \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{6,\ 6,\ 6,\qquad P_{\max}=9\sqrt3}. \]

Zadanie 38.

[2022 czerwiec, zad. 15. (7 pkt)]

Rozpatrujemy wszystkie trójkąty równoramienne ostrokątne \(ABC\), w których \(|AC|=|BC|\), na których opisano okrąg o promieniu \(R=1\). Niech \(x\) oznacza odległość środka okręgu od podstawy \(AB\) trójkąta.

  1. Wykaż, że pole \(P\) każdego z tych trójkątów, jako funkcja długości \(x\), wyraża się wzorem \[ P(x)=(x+1)\sqrt{1-x^2}. \]
  2. Wyznacz dziedzinę funkcji \(P\).
  3. Oblicz długość odcinka \(x\) tego z rozpatrywanych trójkątów, który ma największe pole. Oblicz to największe pole.
Rozwiązanie

Niech \(S\) będzie środkiem okręgu opisanego na trójkącie. Odległość \(S\) od podstawy \(AB\) wynosi \(x\).

Połowa podstawy jest równa

\[ \frac{|AB|}{2}=\sqrt{1-x^2}, \]

ponieważ promień okręgu ma długość \(1\). Zatem

\[ |AB|=2\sqrt{1-x^2}. \]

Wysokość trójkąta opuszczona na podstawę \(AB\) jest równa

\[ x+1. \]

Stąd pole:

\[ P(x)=\frac12\cdot2\sqrt{1-x^2}\cdot(x+1) =(x+1)\sqrt{1-x^2}. \]

Trójkąt jest ostrokątny, więc

\[ 0<x<1. \]

Maksymalizujemy kwadrat pola:

\[ F(x)=P(x)^2=(x+1)^2(1-x^2) =(1+x)^3(1-x). \]

Dla \(0<x<1\):

\[ F'(x)=2(1+x)^2(1-2x). \]

Stąd maksimum występuje dla

\[ x=\frac12. \]

Największe pole:

\[ P_{\max} =\left(1+\frac12\right) \sqrt{1-\frac14} =\frac32\cdot\frac{\sqrt3}{2} =\frac{3\sqrt3}{4}. \]

Odpowiedź:

\[ \boxed{x=\frac12,\qquad P_{\max}=\frac{3\sqrt3}{4}}. \]