Przekształcanie wyrażeń wymiernych - mix zadaniowy

Przekształcanie wyrażeń wymiernych

Zadanie 1. Rozłożyć na czynniki wyrażenie:

\(xy + yz + x + z\)
Rozwiązanie

Grupujemy wyrazy tak, aby powstał wspólny nawias:

\[ xy + yz + x + z = (xy+yz) + (x+z). \]

W pierwszej grupie wyłączamy \(y\):

\[ xy+yz = y(x+z). \]

Otrzymujemy:

\[ y(x+z) + (x+z). \]

Teraz wyłączamy wspólny czynnik \((x+z)\):

\[ y(x+z) + (x+z) = (x+z)(y+1). \]

Zadanie 2. Rozłożyć na czynniki wyrażenie:

\(ax^2 - bx^2 + bx - ax + a - b\)
Rozwiązanie

Grupujemy wyrazy, aby wydobyć wspólny czynnik \((a-b)\):

\[ ax^2 - bx^2 + bx - ax + a - b = (ax^2-bx^2) + (bx-ax) + (a-b). \]

Wyłączamy czynniki:

\[ ax^2-bx^2 = x^2(a-b),\qquad bx-ax=x(b-a)=-x(a-b). \]

Całość:

\[ x^2(a-b) - x(a-b) + (a-b) = (a-b)(x^2-x+1). \]

Zadanie 3. Rozłożyć na czynniki wyrażenie:

\(a^5 - a^3 + a^2 - 1\)
Rozwiązanie

Najpierw grupowanie:

\[ a^5 - a^3 + a^2 - 1 = (a^5-a^3) + (a^2-1). \]

Wyłączamy \(a^3\) w pierwszej grupie:

\[ a^5-a^3=a^3(a^2-1). \]

Wspólny czynnik \((a^2-1)\):

\[ a^3(a^2-1)+(a^2-1)=(a^2-1)(a^3+1). \]

Rozkładamy czynniki:

\[ a^2-1=(a-1)(a+1),\qquad a^3+1=(a+1)(a^2-a+1). \]
\[ a^5-a^3+a^2-1=(a-1)(a+1)^2(a^2-a+1). \]

Zadanie 4. Rozłożyć na czynniki wyrażenie:

\(bc(b + c) + ca(c - a) - ab(a + b)\)
Rozwiązanie

Rozwijamy iloczyny:

\[ bc(b+c)=b^2c+bc^2,\quad ca(c-a)=c^2a-ca^2,\quad -ab(a+b)=-a^2b-ab^2. \]

Sumujemy:

\[ b^2c+bc^2+c^2a-ca^2-a^2b-ab^2. \]

Grupujemy wyrazy tak, aby wyłączyć \((a+b)\):

\[ c^2(a+b) + c(b^2-a^2) - ab(a+b). \]

Ponieważ \(b^2-a^2=(b-a)(a+b)\), mamy:

\[ (a+b)\bigl[c^2+c(b-a)-ab\bigr]. \]

Upraszczamy nawias:

\[ c^2+c(b-a)-ab=c(c+b)-a(c+b)=(c+b)(c-a). \]
\[ bc(b+c)+ca(c-a)-ab(a+b)=(a+b)(b+c)(c-a). \]

Zadanie 5. Rozłożyć na czynniki wyrażenie:

\((a - b)(p - a)(p - b) + bp(p - b) - ap(p - a)\)
Rozwiązanie

Widzimy czynniki \((p-a)\) i \((p-b)\). Grupujemy tak, aby je wydobyć:

\[ (a-b)(p-a)(p-b) + bp(p-b) - ap(p-a) = (p-b)\bigl[(a-b)(p-a)+bp\bigr]-ap(p-a). \]

Rozwijamy \((a-b)(p-a)\):

\[ (a-b)(p-a)=(a-b)p-a(a-b). \]

W nawiasie sumujemy wyrazy z \(p\):

\[ (a-b)p+bp=ap. \]

Otrzymujemy:

\[ (p-b)\bigl[ap-a(a-b)\bigr]-ap(p-a). \]

Wyłączamy \(a\):

\[ ap-a(a-b)=a\bigl[p-(a-b)\bigr]=a(p-a+b). \]

Rozpisujemy:

\[ a(p-b)(p-a+b)-ap(p-a)=a(p-b)(p-a)+ab(p-b)-ap(p-a). \]

Grupujemy wyrazy z \((p-a)\):

\[ (p-a)\bigl[a(p-b)-ap\bigr]+ab(p-b). \]

Upraszczenie nawiasu:

\[ a(p-b)-ap=ap-ab-ap=-ab. \]

Kończymy rachunek:

\[ -ab(p-a)+ab(p-b)=ab\bigl(-(p-a)+(p-b)\bigr)=ab(a-b). \]

Zadanie 6. Rozłożyć na czynniki wyrażenie:

\(y^3(a - x) - x^3(a - y) + a^3(x - y)\)
Rozwiązanie

Rozwijamy nawiasy:

\[ y^3(a-x)=ay^3-xy^3,\qquad -x^3(a-y)=-ax^3+x^3y. \]
\[ ay^3-xy^3-ax^3+x^3y+a^3(x-y). \]

Wydzielamy \((x-y)\). Zauważmy:

\[ x^3y-xy^3=xy(x^2-y^2)=xy(x-y)(x+y), \]
\[ ay^3-ax^3=a(y^3-x^3)=-(x-y)a(x^2+xy+y^2). \]

Wyłączamy \((x-y)\):

\[ (x-y)\Bigl[xy(x+y)-a(x^2+xy+y^2)+a^3\Bigr]. \]

Dalszy rozkład prowadzi do postaci iloczynowej:

\[ (x-y)(x-a)(y-a)(x+y+a). \]

Zadanie 7. Rozłożyć na czynniki wyrażenie:

\(a^3 + b^3 + c^3 - 3abc\)
Rozwiązanie

Korzystamy z klasycznej tożsamości (warto ją znać):

\[ a^3+b^3+c^3-3abc=(a+b+c)(a^2+b^2+c^2-ab-ac-bc). \]

Zadanie 8. Rozłożyć na czynniki wyrażenie:

\(x(y^2 - z^2) + y(z^2 - x^2) + z(x^2 - y^2)\)
Rozwiązanie

Stosujemy różnicę kwadratów:

\[ y^2-z^2=(y-z)(y+z),\quad z^2-x^2=(z-x)(z+x),\quad x^2-y^2=(x-y)(x+y). \]

Wyrażenie jest antysymetryczne – rozkłada się na iloczyn różnic:

\[ x(y^2 - z^2) + y(z^2 - x^2) + z(x^2 - y^2)=(y-z)(z-x)(x-y). \]

Zadanie 9. Wykazać, że jeżeli \(\frac{1}{a}+\frac{1}{b}+\frac{1}{c}=\frac{1}{a+b+c}\), to co najmniej dwie z liczb \(a,b,c\) są przeciwne.

Rozwiązanie

Przenosimy wszystko na jedną stronę:

\[ \frac{1}{a}+\frac{1}{b}+\frac{1}{c}-\frac{1}{a+b+c}=0. \]

Sprowadzamy do wspólnego mianownika \(abc(a+b+c)\). Otrzymujemy równoważnie:

\[ \frac{(a+b)(b+c)(a+c)}{abc(a+b+c)}=0. \]

Aby ułamek był równy zero, licznik musi być zerem:

\[ (a+b)(b+c)(a+c)=0. \]

Stąd co najmniej jeden czynnik jest równy zero, np. \(a+b=0\Rightarrow a=-b\). Zatem co najmniej dwie liczby są przeciwne.

Zadanie 10. Wykazać, że jeżeli \(a^2+b^2+c^2=ab+ac+bc\), to \(a=b=c\).

Rozwiązanie

Przenosimy wszystko na jedną stronę:

\[ a^2+b^2+c^2-ab-ac-bc=0. \]

Stosujemy tożsamość:

\[ (a-b)^2+(b-c)^2+(c-a)^2=2(a^2+b^2+c^2-ab-ac-bc). \]

Wynika stąd:

\[ (a-b)^2+(b-c)^2+(c-a)^2=0. \]

Suma kwadratów jest równa 0 tylko wtedy, gdy każdy składnik jest zerem, więc \(a=b=c\).

Zadanie 11. Uprościć wyrażenie:

\(\frac{x^2+\frac{1}{x}}{x+\frac{1}{x}-1}\)
Dziedzina: \(x\neq 0\) oraz \(x+\frac{1}{x}-1\neq 0\).
Rozwiązanie

Sprowadzamy licznik i mianownik do wspólnego mianownika \(x\):

\[ x^2+\frac{1}{x}=\frac{x^3+1}{x},\qquad x+\frac{1}{x}-1=\frac{x^2-x+1}{x}. \]

Dzielimy ułamki:

\[ \frac{\frac{x^3+1}{x}}{\frac{x^2-x+1}{x}}=\frac{x^3+1}{x^2-x+1}. \]

Rozkładamy \(x^3+1\):

\[ x^3+1=(x+1)(x^2-x+1). \]

Skracamy \(x^2-x+1\):

\[ \frac{(x+1)(x^2-x+1)}{x^2-x+1}=x+1. \]

Zadanie 12. Uprościć wyrażenie:

\(\frac{1}{(x+y)^2}\left(\frac{1}{x^2}+\frac{1}{y^2}\right)+\frac{2}{(x+y)^3}\left(\frac{1}{x}+\frac{1}{y}\right)\)
Dziedzina: \(x\neq 0\), \(y\neq 0\), \(x+y\neq 0\).
Rozwiązanie

Upraszczamy nawiasy:

\[ \frac{1}{x^2}+\frac{1}{y^2}=\frac{x^2+y^2}{x^2y^2},\qquad \frac{1}{x}+\frac{1}{y}=\frac{x+y}{xy}. \]

Podstawiamy i skracamy:

\[ E=\frac{x^2+y^2}{(x+y)^2x^2y^2}+\frac{2}{(x+y)^3}\cdot\frac{x+y}{xy} =\frac{x^2+y^2}{(x+y)^2x^2y^2}+\frac{2}{(x+y)^2xy}. \]

Sprowadzamy do wspólnego mianownika \((x+y)^2x^2y^2\):

\[ \frac{2}{(x+y)^2xy}=\frac{2xy}{(x+y)^2x^2y^2}. \]

Dodajemy liczniki:

\[ E=\frac{x^2+y^2+2xy}{(x+y)^2x^2y^2}=\frac{(x+y)^2}{(x+y)^2x^2y^2}=\frac{1}{x^2y^2}. \]

Zadanie 13. Uprościć wyrażenie:

\(\frac{a-c}{a^2+ac+c^2}\cdot\frac{a^3-c^3}{a^2b-bc^2}\cdot\left(1+\frac{c}{a}-\frac{1+c}{c}\right):\frac{c(1+c)-a}{bc}\)
Rozwiązanie

Zamieniamy dzielenie na mnożenie przez odwrotność:

\[ E=\frac{a-c}{a^2+ac+c^2}\cdot\frac{a^3-c^3}{a^2b-bc^2}\cdot\left(1+\frac{c}{a}-\frac{1+c}{c}\right)\cdot\frac{bc}{c(1+c)-a}. \]

Rozkładamy \(a^3-c^3\):

\[ a^3-c^3=(a-c)(a^2+ac+c^2). \]

Skracamy \((a^2+ac+c^2)\):

\[ E=\frac{(a-c)^2}{a^2b-bc^2}\cdot\left(1+\frac{c}{a}-\frac{1+c}{c}\right)\cdot\frac{bc}{c(1+c)-a}. \]

Rozkładamy \(a^2b-bc^2=b(a^2-c^2)=b(a-c)(a+c)\) i skracamy:

\[ E=\frac{a-c}{a+c}\cdot\left(1+\frac{c}{a}-\frac{1+c}{c}\right)\cdot\frac{c}{c(1+c)-a}. \]

Upraszczamy nawias:

\[ 1+\frac{c}{a}-\frac{1+c}{c}=1+\frac{c}{a}-\left(\frac{1}{c}+1\right)=\frac{c}{a}-\frac{1}{c}=\frac{c^2-a}{ac}. \]

Po podstawieniu i skróceniu otrzymujemy wynik końcowy:

\[ E=a+c. \]

Zadanie 14. Uprościć wyrażenie:

\(\left(\frac{a-b}{a+b}+\frac{a+b}{a-b}\right)\left(\frac{a^2+b^2}{2ab}+1\right)\cdot\frac{ab}{a^2+b^2}\)
Rozwiązanie

Pierwszy nawias sprowadzamy do wspólnego mianownika \(a^2-b^2\):

\[ \frac{a-b}{a+b}+\frac{a+b}{a-b}=\frac{(a-b)^2+(a+b)^2}{a^2-b^2}=\frac{2(a^2+b^2)}{a^2-b^2}. \]

Drugi nawias:

\[ \frac{a^2+b^2}{2ab}+1=\frac{a^2+b^2+2ab}{2ab}=\frac{(a+b)^2}{2ab}. \]

Mnożymy i skracamy:

\[ E=\frac{2(a^2+b^2)}{a^2-b^2}\cdot\frac{(a+b)^2}{2ab}\cdot\frac{ab}{a^2+b^2} =\frac{(a+b)^2}{a^2-b^2}. \]

Rozkładamy \(a^2-b^2=(a-b)(a+b)\) i skracamy:

\[ E=\frac{a+b}{a-b}. \]

Zadanie 15. Uprościć wyrażenie:

\(\frac{x^2}{(x-y)(x-z)}+\frac{y^2}{(y-z)(y-x)}+\frac{z^2}{(z-x)(z-y)}\)
Rozwiązanie

Ujednolicamy znaki w mianownikach: \(y-x=-(x-y)\), \(z-x=-(x-z)\), \(z-y=-(y-z)\). Otrzymujemy:

\[ E=\frac{x^2}{(x-y)(x-z)}-\frac{y^2}{(x-y)(y-z)}+\frac{z^2}{(x-z)(y-z)}. \]

Sprowadzamy do wspólnego mianownika \((x-y)(x-z)(y-z)\):

\[ E=\frac{x^2(y-z)-y^2(x-z)+z^2(x-y)}{(x-y)(x-z)(y-z)}. \]

Licznik upraszcza się do \((x-y)(y-z)(x-z)\), więc po skróceniu:

\[ E=1. \]

Zadanie 16. Uprościć wyrażenie:

\(\frac{a^2\left(\frac{1}{b}-\frac{1}{c}\right)+b^2\left(\frac{1}{c}-\frac{1}{a}\right)+c^2\left(\frac{1}{a}-\frac{1}{b}\right)}{\frac{a}{bc}(c-b)+\frac{b}{ca}(a-c)+\frac{c}{ab}(b-a)}\)
Rozwiązanie

Sprowadzamy różnice ułamków:

\[ \frac{1}{b}-\frac{1}{c}=\frac{c-b}{bc},\quad \frac{1}{c}-\frac{1}{a}=\frac{a-c}{ac},\quad \frac{1}{a}-\frac{1}{b}=\frac{b-a}{ab}. \]

Po podstawieniu licznik i mianownik mają wspólny mianownik \(abc\), który się skraca. Następnie wykorzystujemy znane rozkłady:

\[ a^3(c-b)+b^3(a-c)+c^3(b-a)=(a-b)(b-c)(c-a)(a+b+c), \]
\[ a^2(c-b)+b^2(a-c)+c^2(b-a)=(a-b)(b-c)(c-a). \]

Po skróceniu otrzymujemy:

\[ E=a+b+c. \]

Zadanie 17. Uprościć wyrażenie \(\frac{1+(a+x)^{-1}}{1-(a+x)^{-1}}\left[1-\frac{1-(a^2+x^2)}{2ax}\right]\) dla \(x=\frac{1}{a-1}\).

Rozwiązanie

Pierwszy ułamek:

\[ \frac{1+\frac{1}{a+x}}{1-\frac{1}{a+x}} =\frac{\frac{a+x+1}{a+x}}{\frac{a+x-1}{a+x}}=\frac{a+x+1}{a+x-1}. \]

Drugi nawias:

\[ 1-\frac{1-(a^2+x^2)}{2ax} =1+\frac{a^2+x^2-1}{2ax} =\frac{2ax+a^2+x^2-1}{2ax}. \]

Licznik rozkłada się jako \((a+x)^2-1=(a+x-1)(a+x+1)\), więc:

\[ E=\frac{a+x+1}{a+x-1}\cdot\frac{(a+x-1)(a+x+1)}{2ax}=\frac{(a+x+1)^2}{2ax}. \]

Podstawiamy \(x=\frac{1}{a-1}\). Najpierw:

\[ a+x+1=a+1+\frac{1}{a-1}=\frac{(a+1)(a-1)+1}{a-1}=\frac{a^2}{a-1}. \]

Zatem:

\[ E=\frac{\left(\frac{a^2}{a-1}\right)^2}{2a\cdot\frac{1}{a-1}} =\frac{\frac{a^4}{(a-1)^2}}{\frac{2a}{a-1}} =\frac{a^3}{2(a-1)}. \]

Zadanie 18. Uprościć wyrażenie \(\frac{x^{-1}-a^{-1}}{a^{-1}-b(ax)^{-1}}\) dla \(x=\frac{2ab}{a+b}\).

Rozwiązanie

Zamieniamy potęgi ujemne na ułamki:

\[ E=\frac{\frac{1}{x}-\frac{1}{a}}{\frac{1}{a}-b\cdot\frac{1}{ax}} =\frac{\frac{a-x}{ax}}{\frac{x-b}{ax}}=\frac{a-x}{x-b}. \]

Podstawiamy \(x=\frac{2ab}{a+b}\):

\[ a-x=\frac{a(a+b)-2ab}{a+b}=\frac{a(a-b)}{a+b},\qquad x-b=\frac{2ab-b(a+b)}{a+b}=\frac{b(a-b)}{a+b}. \]

Po skróceniu:

\[ E=\frac{a}{b}. \]

Zadanie 19. Wykazać, że jeżeli \(a^3+pa+q=0\), \(b^3+pb+q=0\), \(c^3+pc+q=0\) oraz \(a,b,c\) są parami różne, to \(a+b+c=0\).

Rozwiązanie

Odejmujemy równania dla \(a\) i \(b\):

\[ (a^3-b^3)+p(a-b)=0 \Rightarrow (a-b)(a^2+ab+b^2+p)=0. \]

Ponieważ \(a\neq b\), mamy:

\[ a^2+ab+b^2+p=0. \quad (1) \]

Analogicznie dla \(a\) i \(c\):

\[ a^2+ac+c^2+p=0. \quad (2) \]

Odejmujemy (2) od (1):

\[ (ab+b^2)-(ac+c^2)=0 \Rightarrow a(b-c)+(b^2-c^2)=0. \]

Wyłączamy \((b-c)\):

\[ a(b-c)+(b-c)(b+c)=(b-c)(a+b+c)=0. \]

Ponieważ \(b\neq c\), to \(b-c\neq 0\), więc:

\[ a+b+c=0. \]

Zadanie 20. Wykazać, że dla \(m_1=\frac{a+b}{a-b}\), \(m_2=\frac{c+d}{c-d}\), \(m_3=\frac{ac-bd}{ad+bc}\) zachodzi \(m_1+m_2+m_3=m_1m_2m_3\).

Rozwiązanie

Sprowadzamy \(m_1+m_2\) do wspólnego mianownika \((a-b)(c-d)\):

\[ m_1+m_2=\frac{(a+b)(c-d)+(c+d)(a-b)}{(a-b)(c-d)}. \]

Rozwijamy licznik:

\[ (a+b)(c-d)=ac-ad+bc-bd,\quad (c+d)(a-b)=ac-bc+ad-bd. \]

Dodając, dostajemy:

\[ m_1+m_2=\frac{2(ac-bd)}{(a-b)(c-d)}. \]

Dodajemy \(m_3=\frac{ac-bd}{ad+bc}\) i wyłączamy \((ac-bd)\):

\[ m_1+m_2+m_3=(ac-bd)\left[\frac{2}{(a-b)(c-d)}+\frac{1}{ad+bc}\right]. \]

Sprowadzamy nawias do wspólnego mianownika \((a-b)(c-d)(ad+bc)\):

\[ \frac{2}{(a-b)(c-d)}+\frac{1}{ad+bc} =\frac{2(ad+bc)+(a-b)(c-d)}{(a-b)(c-d)(ad+bc)}. \]

Liczymy licznik:

\[ 2(ad+bc)+(a-b)(c-d)=2ad+2bc+(ac-ad-bc+bd)=ac+ad+bc+bd=(a+b)(c+d). \]

Zatem:

\[ m_1+m_2+m_3=\frac{(a+b)(c+d)(ac-bd)}{(a-b)(c-d)(ad+bc)}=m_1m_2m_3. \]

Zadanie 21. Obliczyć \(x^4+y^4+z^4\), jeżeli \(x+y+z=0\) oraz \(x^2+y^2+z^2=a\).

Rozwiązanie

Z równania \(x+y+z=0\) po podniesieniu do kwadratu mamy:

\[ 0=(x+y+z)^2=x^2+y^2+z^2+2(xy+xz+yz). \]

Podstawiamy \(x^2+y^2+z^2=a\):

\[ a+2(xy+xz+yz)=0 \Rightarrow xy+xz+yz=-\frac{a}{2}. \quad (1) \]

Kwadrat (1):

\[ (xy+xz+yz)^2=\frac{a^2}{4}. \]

Po rozwinięciu:

\[ x^2y^2+x^2z^2+y^2z^2+2xyz(x+y+z)=\frac{a^2}{4}. \]

Ponieważ \(x+y+z=0\), składnik \(2xyz(x+y+z)=0\), więc:

\[ x^2y^2+x^2z^2+y^2z^2=\frac{a^2}{4}. \quad (2) \]

Teraz podnosimy do kwadratu \(x^2+y^2+z^2=a\):

\[ a^2=(x^2+y^2+z^2)^2=x^4+y^4+z^4+2(x^2y^2+x^2z^2+y^2z^2). \]

Podstawiamy (2):

\[ a^2=x^4+y^4+z^4+2\cdot\frac{a^2}{4}=x^4+y^4+z^4+\frac{a^2}{2}. \]

Odejmujemy \(\frac{a^2}{2}\):

\[ x^4+y^4+z^4=\frac{a^2}{2}. \]

Related Articles

logo 2022 joomla footer