1 Dlaczego nie ma Nagrody Nobla w dziedzinie matematyki?

Alfred Nobel, szwedzki wynalazca i przemysłowiec, zmarł w 1896 roku. W testamencie przeznaczył znaczną część swojego majątku na ustanowienie nagród dla osób, których osiągnięcia przyniosły ludzkości największe korzyści.

Pierwsze Nagrody Nobla wręczono w 1901 roku. Zgodnie z wolą fundatora przyznawano je w pięciu dziedzinach:

• fizyce,
• chemii,
• fizjologii lub medycynie,
• literaturze,
• działalności na rzecz pokoju.

W 1968 roku szwedzki bank centralny ustanowił dodatkowo Nagrodę Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych. Nie jest ona formalnie jedną z nagród zapisanych w testamencie Nobla, chociaż wręcza się ją podczas tej samej uroczystości.

Matematyka nigdy nie znalazła się na tej liście. Dlaczego? Nie mamy pewnej odpowiedzi.

Wokół decyzji Nobla narosło wiele legend. Najbardziej barwna z nich głosi, że pominął matematykę z powodów osobistych, ponieważ pewien matematyk miał być jego rywalem w miłości. Opowieść ta brzmi atrakcyjnie, ale nie znajduje potwierdzenia w źródłach historycznych.

Bardziej prawdopodobne jest inne wyjaśnienie. Nobel interesował się wynalazkami oraz odkryciami, których znaczenie praktyczne było łatwo dostrzegalne. Matematyka mogła wydawać mu się nauką zbyt teoretyczną albo pełniącą przede wszystkim funkcję narzędzia wykorzystywanego w fizyce, chemii i technice.

Najuczciwsza odpowiedź brzmi zatem: nie wiemy dokładnie, dlaczego Alfred Nobel nie ustanowił nagrody dla matematyków.

2 Medal Fieldsa — nagroda dla młodych matematycznych geniuszy

Najbardziej znanym wyróżnieniem matematycznym jest Medal Fieldsa. W mediach często nazywa się go „matematycznym Noblem”. Porównanie to jest jednak tylko częściowo trafne.

Medal został ustanowiony z inicjatywy kanadyjskiego matematyka Johna Charlesa Fieldsa. Po raz pierwszy wręczono go w 1936 roku podczas Międzynarodowego Kongresu Matematyków w Oslo.

Medale Fieldsa są przyznawane co cztery lata podczas Międzynarodowego Kongresu Matematyków, jednego z najważniejszych wydarzeń naukowych w świecie matematyki. Otrzymują je badacze, którzy dokonali wybitnych osiągnięć i jednocześnie rokują nadzieję na dalsze odkrycia.

Najbardziej charakterystyczną cechą wyróżnienia jest ograniczenie wiekowe. Kandydat nie może ukończyć czterdziestu lat przed 1 stycznia roku, w którym odbywa się kongres. Podczas jednego kongresu przyznaje się najwyżej cztery medale.

Medal Fieldsa nie jest więc nagrodą za całokształt dorobku. Ma raczej wskazywać uczonych, którzy już osiągnęli wyniki o fundamentalnym znaczeniu, chociaż często znajdują się dopiero w pierwszej połowie swojej kariery naukowej.

Na awersie medalu widnieje wizerunek Archimedesa, jednego z najwybitniejszych matematyków starożytności. Towarzyszy mu łacińska sentencja:

Można ją rozumieć jako wezwanie, aby wznieść się ponad własne ograniczenia i objąć świat swoim rozumem.

Wybrani laureaci Medalu Fieldsa

• Jean-Pierre Serre,
• Alexander Grothendieck,
• John Milnor,
• Michael Atiyah,
• Alain Connes,
• Edward Witten,
• Terence Tao,
• Maryam Mirzakhani,
• Peter Scholze,
• Maryna Viazovska.

3 Nagroda Abela — najbliższy odpowiednik matematycznego Nobla

Jeżeli mielibyśmy wskazać wyróżnienie najbardziej przypominające Nagrodę Nobla, byłaby nim prawdopodobnie Nagroda Abela.

Nagrodę ustanowił rząd Norwegii dla uczczenia dwusetnej rocznicy urodzin Nielsa Henrika Abela, jednego z najwybitniejszych matematyków XIX wieku. Pierwszego laureata ogłoszono w 2003 roku.

W przeciwieństwie do Medalu Fieldsa Nagroda Abela nie jest objęta ograniczeniem wiekowym. Może stanowić podsumowanie wieloletniego dorobku badacza, który przez dekady wpływał na rozwój matematyki.

Nagrodę przyznaje Norweska Akademia Nauk i Literatury na podstawie rekomendacji międzynarodowego komitetu ekspertów. Towarzyszą jej wysoki prestiż, uroczysta oprawa oraz znacząca gratyfikacja finansowa.

Wśród laureatów znajdują się między innymi:

• Jean-Pierre Serre,
• Michael Atiyah,
• John Nash,
• Andrew Wiles,
• Karen Uhlenbeck,
• László Lovász,
• Avi Wigderson,
• Michel Talagrand,
• Masaki Kashiwara,
• Gerd Faltings.

4 Nagroda Wolfa — prestiż poprzedzający Nagrodę Abela

Zanim ustanowiono Nagrodę Abela, za jedno z najważniejszych wyróżnień matematycznych uchodziła Nagroda Wolfa.

Wolf Foundation przyznaje ją od 1978 roku uczonym i artystom z całego świata. Matematyka jest jedną z dziedzin objętych tym systemem obok między innymi fizyki, chemii, medycyny, rolnictwa i sztuki.

Znaczenie nagrody wynika przede wszystkim z jakości i rozmachu osiągnięć laureatów. Wśród matematyków uhonorowanych Nagrodą Wolfa znaleźli się między innymi:

• Carl Ludwig Siegel,
• Izrail Gelfand,
• Andriej Kołmogorow,
• Shiing-Shen Chern,
• Paul Erdős,
• Alexander Grothendieck,
• John Milnor,
• Jean-Pierre Serre,
• Vladimir Arnold,
• Andrew Wiles,
• Terence Tao,
• Noga Alon.

5 Inne wielkie nagrody matematyczne świata

Medal Fieldsa, Nagroda Abela i Nagroda Wolfa nie wyczerpują listy prestiżowych wyróżnień. W różnych częściach świata ustanowiono nagrody, które podkreślają zarówno uniwersalny charakter matematyki, jak i jej związki z innymi naukami.

6 Clay Mathematics Institute i Problemy Milenijne

W 2000 roku Clay Mathematics Institute ogłosił listę siedmiu szczególnie trudnych problemów matematycznych. Nazwano je Problemami Milenijnymi. Za rozwiązanie każdego z nich przewidziano nagrodę w wysokości miliona dolarów.

Lista Problemów Milenijnych

1. hipoteza Bircha i Swinnertona-Dyera,
2. hipoteza Hodge’a,
3. równania Naviera-Stokesa,
4. problem P kontra NP,
5. hipoteza Poincarégo,
6. hipoteza Riemanna,
7. teoria Yanga-Millsa i problem luki masowej.

Do tej pory rozwiązano tylko jeden z nich: hipotezę Poincarégo. Dokonał tego Grigorij Perelman, który odmówił przyjęcia nagrody.

Clay Mathematics Institute przyznaje również Clay Research Award za szczególnie ważne osiągnięcia badawcze. Nie należy mylić tego wyróżnienia z nagrodami za rozwiązanie Problemów Milenijnych.

7 Nagrody Międzynarodowej Unii Matematycznej

Międzynarodowa Unia Matematyczna, określana skrótem IMU, odgrywa szczególną rolę w światowym środowisku naukowym. To właśnie ona odpowiada za najważniejsze wyróżnienia wręczane w związku z Międzynarodowym Kongresem Matematyków.

8 Matematyka stosowana, statystyka i informatyka

Granice współczesnej matematyki nie zawsze są ostre. Wiele przełomowych odkryć powstaje na styku różnych dyscyplin: matematyki, informatyki, fizyki, medycyny, ekonomii i nauk o danych.

ICIAM — matematyka przemysłowa i stosowana

International Council for Industrial and Applied Mathematics przyznaje kilka ważnych wyróżnień:

Nagrody SIAM

Własny system wyróżnień posiada również Society for Industrial and Applied Mathematics. Do nagród SIAM należą między innymi:

• Nagroda George’a Pólyi,
• Nagroda Theodore’a von Kármána,
• Nagroda Germunda Dahlquista,
• Nagroda W.T. i Idalii Reid,
• Nagroda Ralpha E. Kleinmana.

Statystyka — matematyka danych i niepewności

Statystyka pomaga interpretować dane, oceniać ryzyko, projektować eksperymenty, badać skuteczność leków i analizować zjawiska społeczne. Royal Statistical Society przyznaje medale Guya:

• Guy Medal in Gold,
• Guy Medal in Silver,
• Guy Medal in Bronze.

Nagroda Turinga

Nagroda Turinga nie jest formalnie nagrodą matematyczną. Przyznaje ją Association for Computing Machinery za osiągnięcia o fundamentalnym i trwałym znaczeniu dla informatyki.

Nie sposób jednak całkowicie pominąć jej w artykule o matematycznych wyróżnieniach. Alan Turing, patron nagrody, był matematykiem, logikiem i jednym z pionierów informatyki. Jego abstrakcyjne badania nad obliczalnością stały się jednym z fundamentów cyfrowej cywilizacji.

9 Nagrody wielkich towarzystw matematycznych

Odrębną grupę stanowią wyróżnienia przyznawane przez krajowe i międzynarodowe towarzystwa naukowe. Nie zawsze są szeroko znane poza środowiskiem akademickim, ale często mają ogromny prestiż w określonej dziedzinie.

Royal Society

London Mathematical Society

American Mathematical Society

10 Nagrody europejskie, krajowe i regionalne

Świat matematyki nie ogranicza się do kilku najbardziej znanych instytucji. Własne prestiżowe nagrody przyznają liczne towarzystwa krajowe i regionalne.

W Kanadzie przyznawane są między innymi Coxeter–James Prize, Jeffery–Williams Prize oraz Krieger–Nelson Prize. Środowiska matematyczne Australii i Nowej Zelandii posiadają własne medale i nagrody badawcze. Japońskie Towarzystwo Matematyczne wyróżnia osiągnięcia w algebrze, analizie i geometrii.

11 Nagrody wspierające kobiety w matematyce

Przez stulecia kobiety miały ograniczony dostęp do edukacji uniwersyteckiej, stanowisk akademickich i możliwości publikowania prac pod własnym nazwiskiem. Historia matematyki zna wiele przykładów talentów, które musiały pokonywać przeszkody niemające nic wspólnego z nauką.

Współcześnie Association for Women in Mathematics przyznaje nagrody wspierające i promujące osiągnięcia kobiet:

Istnieją również prestiżowe wykłady honorowe, takie jak Emmy Noether Lecture i Sonia Kovalevsky Lecture.

12 Nie tylko nagrody pieniężne

Uznanie w świecie matematyki nie zawsze przybiera formę medalu lub wysokiej gratyfikacji finansowej. Szczególnym zaszczytem może być również:

• zaproszenie do wygłoszenia wykładu podczas Międzynarodowego Kongresu Matematyków,
• objęcie prestiżowej profesury,
• wygłoszenie wykładu imiennego,
• członkostwo honorowe w towarzystwie naukowym,
• wybór na przewodniczącego ważnej organizacji matematycznej.

Wśród znanych wykładów honorowych znajdują się między innymi:

Gibbs Lecture Gödel Lecture Sonia Kovalevsky Lecture Emmy Noether Lecture John von Neumann Lecture

Matematycy obecni w przestrzeni publicznej

Uczonych honoruje się również w innych formach. Nazwiska matematyków możemy odnaleźć:

• w nazwach ulic,
• na tablicach pamiątkowych,
• w nazwach szkół i uniwersytetów,
• na Wieży Eiffla,
• w nazwach kraterów księżycowych,
• w nazwach planetoid,
• w nazwach twierdzeń i równań,
• w nazwach algorytmów.

Można powiedzieć, że matematycy pozostawiają po sobie ślady na dwóch mapach jednocześnie. Pierwsza jest mapą abstrakcyjnych idei. Druga — mapą świata, w którym ich nazwiska trafiają na fasady budynków, tablice ulic, podręczniki, a nawet powierzchnię Księżyca.

13 Mapa najważniejszych nagród matematycznych

Poniższa tabela przedstawia syntetyczne zestawienie najbardziej rozpoznawalnych wyróżnień. Nie wyczerpuje całego tematu, ale pozwala uporządkować najważniejsze informacje.

14 Czy matematyka potrzebuje własnego Nobla?

Pytanie o „matematycznego Nobla” jest naturalne, ale prowadzi do interesującego wniosku. Być może matematyka wcale nie potrzebuje jednej nagrody dominującej nad wszystkimi pozostałymi.

Medal Fieldsa honoruje niezwykłe osiągnięcia stosunkowo młodych badaczy. Nagroda Abela pozwala spojrzeć na dorobek całego życia. Nagroda Wolfa wyróżnia twórców teorii o ogromnym znaczeniu. Nagroda Gaussa pokazuje zastosowania matematyki w praktyce. Medal Abacus przypomina o związkach matematyki z informatyką. Nagroda Leelavati docenia popularyzatorów, dzięki którym świat liczb, wzorów i twierdzeń staje się bardziej dostępny. Problemy Milenijne przypominają natomiast, jak wiele fundamentalnych pytań nadal czeka na rozwiązanie.

Nie istnieje jedna matematyczna wielkość.

Można stworzyć przełomową teorię. Można rozwiązać problem, który pozostawał otwarty przez setki lat. Można zastosować abstrakcyjne równania do opisu realnego świata. Można opracować algorytm zmieniający technologię. Można inspirować młodych ludzi i przekonywać ich, że matematyka nie jest jedynie szkolnym przedmiotem, lecz jednym z najpiękniejszych osiągnięć ludzkiego umysłu.

Każdy z tych sposobów zasługuje na zauważenie.