Rozdział 23 · The Mathteacher
Dowody
algebraiczne
Od trafnego pomysłu do pełnego uzasadnienia. 70 autorskich zadań o różnym stopniu trudności — podzielność, reszty, potęgi, tożsamości i nierówności. Mieszany zestaw, jasne argumenty i rozwiązania krok po kroku.
Minimum teorii.
Maksimum przydatności.
W dowodzie wyjaśniasz, dlaczego zdanie jest prawdziwe dla wszystkich liczb opisanych w zadaniu. Nie musisz zgadywać „magicznego sposobu”. Zacznij od danych, zapisz je za pomocą liter i poszukaj znanej własności. Poniżej znajdziesz narzędzia i krótkie przykłady.
Umowa w rozdziale: \(\mathbb Z\) oznacza zbiór liczb całkowitych, a \(\mathbb R\) — rzeczywistych. Przy zmiennych naturalnych zawsze podajemy dolne ograniczenie. Zapis \(d\mid N\) oznacza, że \(d\) dzieli \(N\).
Co wiesz, a co masz udowodnić?
Założenia mówią, jakie liczby rozpatrujesz i jakie warunki spełniają. Teza to zdanie, którego prawdziwość masz uzasadnić. Najpierw oddziel jedno od drugiego.
Przykład: „Wykaż, że suma dwóch liczb parzystych jest parzysta”. Z założenia zapisujemy te liczby jako \(2k\) i \(2l\), gdzie \(k,l\in\mathbb Z\). Ich suma wynosi \(2k+2l=2(k+l)\). Ponieważ \(k+l\) jest całkowite, suma jest parzysta — to właśnie teza.
Używamy dwóch liter, bo liczby nie muszą być równe. Zapisanie obu jako \(2k\) ograniczyłoby dowód do szczególnego przypadku.
Kilka przykładów nie zastępuje dowodu. Mogą podpowiedzieć pomysł, ale nie obejmują wszystkich liczb. Z kolei jeden kontrprzykład wystarczy, aby obalić zdanie ogólne. Zdanie „kwadrat każdej liczby całkowitej jest parzysty” obala \(n=1\), bo \(1^2=1\).
Pokaż, że liczba jest wielokrotnością dzielnika
Aby wykazać, że liczba całkowita \(N\) jest podzielna przez dodatnią liczbę całkowitą \(d\), zapisz ją jako:
To właśnie oznacza zapis \(d\mid N\). Przykład: dla całkowitego \(n\) mamy \(7n+14=7(n+2)\). Liczba \(n+2\) jest całkowita, więc całe wyrażenie jest podzielne przez 7.
Nie wystarczy sam czynnik przed nawiasem. W zapisie \(5=2\cdot\dfrac{5}{2}\) drugi czynnik nie jest całkowity, dlatego nie dowodzi on podzielności 5 przez 2.
Jeśli przy dzieleniu przez \(d\) zostaje reszta \(r\), użyj zapisu \(N=dk+r\), gdzie \(k\in\mathbb Z\), a reszta jest całkowita i spełnia \(0\le r<d\). Na przykład reszta 2 przy dzieleniu przez 5 oznacza \(N=5k+2\).
Jeśli dwie liczby są podzielne przez \(d\), to ich suma i różnica też są podzielne przez \(d\): \(dk+dl=d(k+l)\), \(dk-dl=d(k-l)\).
Parzystość często skraca dowód
Parzystą liczbę zapisujesz jako \(2k\), a nieparzystą jako \(2k+1\), gdzie \(k\in\mathbb Z\). Te zapisy obejmują także liczby ujemne.
Liczba i jej kwadrat mają tę samą parzystość. Dla liczby parzystej \((2k)^2=2\cdot2k^2\). Dla nieparzystej \((2k+1)^2=2(2k^2+2k)+1\).
Dwie kolejne liczby całkowite mają różną parzystość, więc \(n(n+1)\) jest zawsze parzyste. Nie trzeba rozpatrywać osobno każdej wartości \(n\).
Wśród trzech kolejnych liczb jest wielokrotność 3, a także co najmniej jedna liczba parzysta. Dlatego \(n(n+1)(n+2)\) jest podzielne zarówno przez 2, jak i przez 3, a więc przez 6.
Możemy połączyć dzielniki 2 i 3, bo nie mają wspólnego dzielnika większego od 1. Nie działa to dla dowolnych dzielników: liczba 4 jest podzielna przez 2 i przez 4, ale nie przez 8.
Sprawdź reszty zamiast nieskończenie wielu liczb
Przy dzieleniu przez 3 możliwe są tylko reszty 0, 1 i 2. Każda liczba całkowita ma więc jedną z postaci \(3k\), \(3k+1\), \(3k+2\), gdzie \(k\in\mathbb Z\).
Przykład: wykażmy, że kwadrat liczby całkowitej nie daje reszty 2 przy dzieleniu przez 3.
Gdy \(n=3k\), mamy \(n^2=3\cdot3k^2\), czyli resztę 0.
Gdy \(n=3k+1\), otrzymujemy \(n^2=3(3k^2+2k)+1\), czyli resztę 1.
Gdy \(n=3k+2\), otrzymujemy \(n^2=3(3k^2+4k+1)+1\), czyli znów resztę 1.
To pełny dowód, bo uwzględniliśmy wszystkie możliwe reszty. Reszta 2 nie wystąpiła w żadnym przypadku. Przy dzieleniu przez 4 analogicznie zaczynasz od postaci \(4k\), \(4k+1\), \(4k+2\), \(4k+3\). Pamiętaj, aby żaden przypadek nie został pominięty.
Zmień postać, żeby zobaczyć potrzebną własność
Te same wyrażenia można zapisywać na różne sposoby. W dowodzie wybierz zapis, który pokazuje podzielność, znak albo równość.
Wzory działają w obie strony. Zapis \(x^2+6x+9=(x+3)^2\) od razu pokazuje, że wyrażenie jest nieujemne. Zapis \(n^2-1=(n-1)(n+1)\) pozwala badać podzielność iloczynu.
Litery \(u\) i \(v\) mogą oznaczać całe wyrażenia. Na przykład dla \(u=2x+1\) i \(v=1\) otrzymujemy \((2x+1)^2-1=2x(2x+2)\).
Zacznij od sprawdzenia, czy możesz wyłączyć wspólny czynnik albo rozpoznać kwadrat sumy, kwadrat różnicy lub różnicę kwadratów. Nie zawsze warto od razu mnożyć wszystkie nawiasy.
Zapisz słowa z zadania jako wyrażenie
Przy potęgach szukaj wspólnego czynnika. Dla \(a>0\) i nieujemnych całkowitych wykładników \(p,q\) korzystamy z reguł:
Przykład: dla naturalnego \(n\ge1\) mamy \(3^{n+1}+3^n=3^n(3+1)=12\cdot3^{n-1}\). Ponieważ \(n-1\ge0\), liczba \(3^{n-1}\) jest całkowita. To dowodzi podzielności sumy przez 12.
Sprawdź dolne ograniczenie wykładnika. Przy ujemnym wykładniku potęga dodatniej liczby całkowitej nie musi być całkowita, np. \(3^{-1}=\dfrac{1}{3}\).
Liczbę dwucyfrową o cyfrach \(a,b\) zapisujemy jako \(10a+b\), a trzycyfrową jako \(100a+10b+c\). Zapis \(abc\) oznaczałby iloczyn, nie liczbę złożoną z tych cyfr.
Przykład: suma liczby dwucyfrowej i zapisu z odwróconą kolejnością cyfr wynosi \((10a+b)+(10b+a)=11(a+b)\), więc jest podzielna przez 11. Jeśli oba zapisy mają być liczbami dwucyfrowymi, obie cyfry muszą być niezerowe.
Kwadrat nie może być ujemny
Dla każdej liczby rzeczywistej \(t\) zachodzi \(t^2\ge0\). Kwadrat jest równy zeru tylko wtedy, gdy \(t=0\). To prosty punkt wyjścia do wielu dowodów nierówności.
Aby wykazać \(L\ge P\), oblicz różnicę \(L-P\) i pokaż, że jest nieujemna.
Przykład: chcemy udowodnić \(x^2+4\ge4x\). Różnica stron to \(x^2+4-4x=(x-2)^2\ge0\). Zatem nierówność jest prawdziwa dla każdego rzeczywistego \(x\).
Kiedy zachodzi równość? Wtedy, gdy \((x-2)^2=0\), czyli dla \(x=2\). Zawsze sprawdź ten warunek, jeśli zadanie o niego pyta.
Jeśli masz udowodnić nierówność ostrą, potrzebujesz różnicy dodatniej. Na przykład \((x-2)^2+3\ge3>0\). Sam kwadrat może być zerem i nie uzasadnia znaku \(>\).
Najmniejsza wartość wyrażenia \((x-2)^2+3\) wynosi 3: mniejszej być nie może, a dla \(x=2\) rzeczywiście ją otrzymujemy.
Każde przekształcenie musi być dozwolone
Nie dziel przez zero. Zanim skrócisz ułamek lub podzielisz obie strony przez wyrażenie, sprawdź, czy jest różne od zera. Na przykład \(\dfrac{x^2}{x}=x\) wolno zapisać tylko dla \(x\ne0\).
W nierówności pilnuj znaku mnożnika. Mnożenie lub dzielenie przez liczbę dodatnią zachowuje znak nierówności, a przez ujemną go odwraca. Jeśli nie znasz znaku wyrażenia, nie możesz od razu wykonać takiego kroku.
Kwadraty porównuj ostrożnie. Dla dwóch liczb nieujemnych podnoszenie do kwadratu zachowuje porządek. Bez tego warunku może go zmienić: \(-3<2\), ale \((-3)^2>2^2\).
Pamiętaj też, że \(\sqrt{x^2}=|x|\). Wynik jest równy \(x\) dla \(x\ge0\), a \(-x\) dla \(x<0\). Na przykład \(\sqrt{(-3)^2}=3\).
Jeżeli suma nieujemnych składników jest zerem, każdy z nich musi być zerem. Dlatego z \(u^2+v^2=0\) wynika jednocześnie \(u=0\) i \(v=0\).
Warunek z treści podpowiada podstawienie
Jeśli wiesz, że \(x+y=c\), możesz zapisać \(y=c-x\). Dzięki temu w wyrażeniu zostaje jedna zmienna. Nie musisz jednak zawsze wyznaczać jej wartości — często wystarczy przekształcić podany warunek.
Średnia arytmetyczna: jeśli średnia liczb \(a,b\) wynosi \(s\), to \(\dfrac{a+b}{2}=s\), czyli \(a+b=2s\).
Ciąg arytmetyczny: korzystaj ze wzoru \(a_n=a_1+(n-1)d\). Trzy kolejne wyrazy możesz wygodnie zapisać jako \(b-d,b,b+d\). Suma skrajnych wynosi wtedy \((b-d)+(b+d)=2b\), więc środkowy jest ich średnią.
Podstawianie indeksu: jeśli \(a_n=n^2+1\), to \(a_{n+2}=(n+2)^2+1\). Zastępujesz każde wystąpienie \(n\) całym wyrażeniem \(n+2\) — dlatego nawias jest ważny.
Gdy teza dotyczy dowolnego indeksu, pracuj na literze \(n\). Obliczenie kilku pierwszych wyrazów może pomóc zauważyć zależność, ale jej nie dowodzi.
Powiedz, dlaczego rachunek dowodzi tezy
1. Zapisz założenia. Określ zbiór liczb i warunki z treści. Wprowadzając nową literę, wyjaśnij, co oznacza.
2. Wybierz zapis, który pomaga. Przy podzielności szukaj całkowitej wielokrotności dzielnika. Przy nierówności — kwadratu lub innego wyrażenia o znanym znaku.
3. Dopisz argument. Na przykład: „wyrażenie w nawiasie jest całkowite”, „jedna z kolejnych liczb jest parzysta” albo „kwadrat liczby rzeczywistej jest nieujemny”.
4. Wróć do tezy. Zakończ zdaniem, co zostało wykazane. Nie zostawiaj samego rachunku bez wyjaśnienia jego znaczenia.
Dowód przez sprzeczność: załóż na chwilę, że istnieje obiekt, którego istnienie chcesz wykluczyć. Gdyby rzeczywiste \(x\) spełniało \(x^2+2=0\), mielibyśmy \(x^2=-2\), co przeczy nieujemności kwadratu. Takie \(x\) nie istnieje.
„Dokładnie wtedy, gdy” wymaga dwóch kierunków: z pierwszego warunku wyprowadź drugi, a potem z drugiego pierwszy. Przy najlepszym oszacowaniu pokaż również przykład, w którym równość jest osiągana.
Trening maturalny
50 zadań otwartych, 10 zamkniętych i 10 Prawda–Fałsz w jednym mieszanym zestawie. W zadaniach otwartych zapisz dowód; w zamkniętych wybierz jedną odpowiedź; w Prawda–Fałsz oceń oba zdania.
Zadania 01–03
3 zadania bezpłatneCzytaj założenia uważnie. Sam wynik nie zastępuje dowodu.
Wykaż, że dla każdej liczby całkowitej \(n\) liczba \(n^2+5n+8\) jest parzysta.
Rozwiązanie i uzasadnienie
Liczby \(n\) i \(n+5\) mają różną parzystość, ponieważ różnią się o liczbę nieparzystą. Jedna z nich jest więc parzysta, a zatem ich iloczyn jest parzysty. Dodanie parzystej liczby \(8\) nie zmienia tej własności. To dowodzi tezy.
Udowodnij, że dla każdej liczby rzeczywistej \(x\) zachodzi \(x^2-10x+29\ge4\). Ustal, kiedy zachodzi równość.
Rozwiązanie i uzasadnienie
Kwadrat liczby rzeczywistej jest nieujemny, więc prawa strona jest nie mniejsza od \(4\). Jest równa \(4\) dokładnie wtedy, gdy \((x-5)^2=0\), czyli \(x=5\).
Chcemy udowodnić, że \(3n(n+1)\) jest podzielne przez \(6\) dla każdego całkowitego \(n\). Który argument poprawnie kończy dowód?
Rozwiązanie i uzasadnienie
Dwie kolejne liczby całkowite mają różną parzystość. Ich iloczyn można zapisać jako \(2k\), gdzie \(k\) jest całkowite. Wówczas \(3n(n+1)=6k\), co jest definicją podzielności przez \(6\).
Argument A jest fałszywy. C obejmuje tylko dwa przypadki. D obala np. liczba \(3\).
Dalsza część dostępna jest dla Użytkowników PREMIUM 👉 Abonament PREMIUM