Rozdział 15 · The Mathteacher

Ciągi

Wyrazy, reguły i sumy. 70 autorskich zadań — od odczytywania punktów i rekurencji po ciągi arytmetyczne, geometryczne oraz ich zastosowania.

70autorskich zadań
30zamkniętych
20Prawda–Fałsz
20otwartych
Zanim zaczniesz

Minimum teorii.
Maksimum przydatności.

Ciągi krok po kroku: najpierw zrozum regułę, potem wybierz wzór. Krótkie przykłady pokażą Ci, jak zacząć obliczenia i sprawdzić wynik.

Jak pracować? Najpierw ustal, czy szukasz numeru wyrazu, jego wartości, czy sumy. Zapisz dane i sprawdź, od jakiego indeksu zaczyna się numeracja. Zwykle są to liczby 1, 2, 3, …; w zadaniu 68 zaczynamy od 0.
KROK 01

Indeks mówi „który?”, wyraz — „ile?”

Ciąg możesz traktować jak ponumerowaną listę liczb. W zapisie \(a_n\) liczba \(n\) to numer miejsca (indeks), a \(a_n\) to wartość na tym miejscu. Na przykład \(a_3=10\) oznacza, że trzeci wyraz ma wartość 10.

Jak obliczyć wyraz? We wzorze \(a_n=2n+4\) podstaw numer za każde \(n\). Dla trzeciego wyrazu: \(a_3=2\cdot3+4=10\).

Jak znaleźć numer? Jeśli pytanie brzmi „który wyraz jest równy 18?”, rozwiąż \(2n+4=18\). Otrzymujesz \(n=7\), więc jest to siódmy wyraz. Wynik niecałkowity lub spoza dozwolonej numeracji odrzucasz.

Na wykresie zaznaczamy punkty \((n,a_n)\): numer odczytujesz z osi poziomej, wartość z pionowej. Punktów nie łączymy. Przy czynniku \((-1)^n\) pamiętaj: parzyste \(n\) daje 1, nieparzyste daje \(-1\).

Sam początek ciągu nie wystarcza, by ustalić dalsze wyrazy. Potrzebna jest reguła lub informacja o rodzaju ciągu.

KROK 02

Rekurencja: przepis na następny wyraz

Wzór rekurencyjny mówi, jak z wcześniejszych wyrazów otrzymać następny. Potrzebujesz wartości początkowej i przepisu. Liczysz po kolei, wykorzystując wynik poprzedniego kroku.

Niech \(a_1=4\) oraz \(a_{n+1}=2a_n+1\). Przepis brzmi: „poprzedni wyraz pomnóż przez 2 i dodaj 1”.

Dla \(n=1\): \(a_2=2\cdot4+1=9\).
Dla \(n=2\): \(a_3=2\cdot9+1=19\).

Jeśli w przepisie występuje też \(n\), ono również się zmienia. Przy \(c_1=2\) i \(c_{n+1}=c_n+n\) mamy \(c_2=2+1=3\), a potem \(c_3=3+2=5\).

Gdy nowy wyraz zależy od dwóch poprzednich, zwykle dostajesz dwie wartości początkowe. Wypisuj kolejne wyrazy w jednym szeregu — łatwiej wtedy uniknąć pominięcia etapu.

KROK 03

Czy ciąg rośnie, czy maleje?

Porównuj sąsiednie wyrazy. Ciąg rosnący ma każdy następny wyraz większy, a malejący — mniejszy. W ciągu stałym wszystkie wyrazy są równe.

Sprawdzony sposób: oblicz \(a_{n+1}-a_n\). Jeśli dla każdego dopuszczalnego \(n\) różnica jest dodatnia, ciąg rośnie; jeśli ujemna — maleje; jeśli zawsze równa 0 — jest stały.

Przykład: \(a_n=n^2\), więc \(a_{n+1}=(n+1)^2\). Stąd \(a_{n+1}-a_n=(n+1)^2-n^2=2n+1\). Dla \(n\geq1\) wynik jest dodatni, zatem ciąg jest rosnący.

Znak wyrazu to inna informacja niż kierunek zmian. Dla \(c_n=7-2n\) różnica kolejnych wyrazów wynosi \(-2\), więc ciąg maleje. Jego wyrazy dodatnie spełniają \(7-2n>0\), czyli \(n<3{,}5\). Są trzy: dla \(n=1,2,3\).

Wyrazy ujemne znajdziesz z warunku \(a_n<0\), a zerowe z \(a_n=0\). Zawsze wybieraj dozwolone całkowite indeksy. Kilka początkowych wyrazów nie dowodzi monotoniczności całego ciągu nieskończonego.

KROK 04

Arytmetyczny: za każdym razem dodajesz tyle samo

W ciągu arytmetycznym do poprzedniego wyrazu dodajesz stałą liczbę \(r\), zwaną różnicą. Może ona być również ujemna lub równa 0. Obliczasz ją jako \(r=a_{n+1}-a_n\).

\(a_n=a_1+(n-1)r\)

Skąd \(n-1\)? Od pierwszego do piątego wyrazu wykonujesz cztery kroki. Na przykład dla ciągu \(3,7,11,\ldots\) mamy \(r=4\), więc \(a_5=3+4\cdot4=19\).

Nie musisz zaczynać od pierwszego wyrazu: \(a_m=a_k+(m-k)r\). Jeśli \(a_2=7\) i \(a_6=23\), to między nimi są cztery kroki, zatem \(r=(23-7)/4=4\). Wstawiając liczby między dwa końce, również policz odstępy między wyrazami.

Dla \(r>0\) ciąg rośnie, dla \(r<0\) maleje, a dla \(r=0\) jest stały. Trzy kolejne wyrazy \(u,v,w\) spełniają \(2v=u+w\): środkowy jest średnią sąsiadów. Możesz też zapisać je jako \(x-r,x,x+r\).

Równe sumy indeksów dają równe sumy wyrazów, np. \(a_2+a_8=2a_5\), bo \(2+8=5+5\). Aby potwierdzić, że ciąg jest arytmetyczny, wykaż stałą różnicę dla wszystkich sąsiednich wyrazów.

KROK 05

Suma arytmetyczna: ile wyrazów dodajesz?

Zapis \(S_n=a_1+a_2+\ldots+a_n\) oznacza sumę pierwszych \(n\) wyrazów. W ciągu arytmetycznym mnożysz liczbę wyrazów przez średnią pierwszego i ostatniego:

\(S_n=\dfrac{n(a_1+a_n)}2\).

Przykład: \(3+7+11+15+19\) to pięć wyrazów. Ich suma wynosi \(S_5=5\cdot(3+19)/2=55\).

Jeśli znasz \(a_1\) i \(r\), wygodny jest wzór \(S_n=\dfrac{n[2a_1+(n-1)r]}2\). Wybierz postać pasującą do danych — oba wzory dają ten sam wynik.

Sumujesz tylko fragment? Od \(a_k\) do \(a_m\) włącznie jest \(m-k+1\) wyrazów. Na przykład od \(a_4\) do \(a_9\) jest ich sześć, więc suma to \(6(a_4+a_9)/2\).

Jeśli podano wzór na sumę, pojedynczy wyraz odzyskasz przez odejmowanie: \(a_n=S_n-S_{n-1}\) dla \(n\geq2\), a \(a_1=S_1\). To działa w każdym ciągu. Dodanie wyrazu dodatniego zwiększa sumę, ujemnego — zmniejsza ją, a zera nie zmienia.

KROK 06

Geometryczny: za każdym razem mnożysz przez tyle samo

W ciągu geometrycznym kolejny wyraz otrzymujesz, mnożąc poprzedni przez stałą liczbę \(q\), zwaną ilorazem: \(b_{n+1}=q\,b_n\). Jeśli \(b_n\ne0\), obliczysz \(q=\dfrac{b_{n+1}}{b_n}\).

\(b_n=b_1q^{n-1}\)

Przykład: \(2,6,18,\ldots\) ma \(q=3\). Do czwartego wyrazu wykonujesz trzy mnożenia: \(b_4=2\cdot3^3=54\). Między \(b_k\) a \(b_m\), dla \(m>k\), jest \(m-k\) mnożeń, więc \(b_m=b_kq^{m-k}\).

Uważaj na znaki. Dla dodatnich wyrazów \(q>1\) oznacza wzrost, a \(0<q<1\) — spadek. Przy ujemnych wyrazach kierunki się odwracają, np. \(-2,-6,-18,\ldots\) maleje. Ujemne \(q\) i niezerowe \(b_1\) dają naprzemienne znaki.

Trzy kolejne wyrazy \(u,v,w\) spełniają \(v^2=uw\). Jeśli otrzymasz np. \(q^2=4\), rozważ oba wyniki: \(q=2\) i \(q=-2\), a następnie sprawdź warunki zadania.

Przy zerach sprawdzaj bezpośrednio mnożenie przez wspólne \(q\), bo warunek \(v^2=uw\) może nie wystarczyć. Dla \(q=0\) ciąg ma postać \(b_1,0,0,\ldots\); pierwszy wyraz odczytaj z danych, aby uniknąć zapisu \(0^0\).

KROK 07

Suma geometryczna: jeden wyraz czy wszystkie razem?

Gdy pytanie dotyczy wielkości w ostatnim etapie, zwykle szukasz \(b_n\). Gdy dotyczy wielkości łącznie we wszystkich etapach, szukasz sumy \(S_n=b_1+b_2+\ldots+b_n\).

Dla \(q\ne1\):

\(S_n=b_1\dfrac{1-q^n}{1-q}\).

Przykład: dla \(2,6,18,54\) mamy \(b_1=2\), \(q=3\) i \(n=4\). Zatem \(S_4=2\cdot\dfrac{1-3^4}{1-3}=80\). Sprawdzenie: \(2+6+18+54=80\).

Gdy \(q=1\), nie używaj tego ułamka. Wszystkie wyrazy są wtedy równe, więc \(S_n=nb_1\). Na przykład pięć wyrazów równych 7 ma sumę 35.

Zapamiętaj różnicę: we wzorze na wyraz występuje \(q^{n-1}\), a we wzorze na sumę — \(q^n\). W tym rozdziale sumujemy skończoną liczbę wyrazów; liczba etapów \(n\) musi być dodatnią liczbą całkowitą.

KROK 08

Jak rozpoznać ciąg w zadaniu tekstowym?

„Za każdym razem o tyle samo więcej” wskazuje na ciąg arytmetyczny, np. wpłaty \(40,50,60,\ldots\) zł mają \(r=10\) zł. „Za każdym razem tyle samo razy więcej” wskazuje na ciąg geometryczny, np. \(40,80,160,\ldots\) zł ma \(q=2\). Zawsze sprawdź, jakiej wielkości dotyczy reguła.

Procenty zamień na mnożnik. Wzrost o \(p\%\) daje \(q=1+\dfrac{p}{100}\), a spadek o \(p\%\) daje \(q=1-\dfrac{p}{100}\). Wzrost o 5% to mnożenie przez \(1{,}05\); spadek o 20% to mnożenie przez \(0{,}80\). Procent w każdym kroku liczysz od aktualnej wartości.

Policz zmiany, nie tylko numery wyrazów. Jeśli stan początkowy oznaczasz przez \(K_0\), to po \(n\) zmianach \(K_n=K_0q^n\). Na przykład 1000 zł po dwóch wzrostach o 5% daje \(1000\cdot1{,}05^2=1102{,}50\) zł. Przy numeracji od \(K_1\) do \(K_n\) wykonujesz natomiast \(n-1\) zmian.

W geometrii rozróżniaj długość i pole. Jeśli boki kolejnych podobnych figur mnożysz przez \(q>0\), ich obwody także mnożysz przez \(q\), a pola przez \(q^2\). Bok dwa razy krótszy oznacza obwód dwa razy mniejszy i pole cztery razy mniejsze.

Na koniec sprawdź sens odpowiedzi: jednostki, całkowitą liczbę etapów i to, czy potrzebny był pojedynczy wyraz, suma, czy różnica stanu początkowego i końcowego. Przy pytaniu „po raz pierwszy” sprawdź również poprzedni etap. Zaokrąglaj dopiero wynik końcowy, chyba że polecenie mówi inaczej.

Teraz Twoja kolej

Trening maturalny

Pracuj po kolei lub wybierz temat. Każde zadanie ma odpowiedź i pełne rozwiązanie.

Zadania zamknięte

01–30

W każdym zadaniu wybierz jedną poprawną odpowiedź spośród A–D.

ZADANIE 01Wzór ogólnyI · podstawa

Ciąg jest określony wzorem \(a_n=(-1)^n(2n-1)\). Oblicz \(a_3+a_4\).

Odpowiedź do zadania 1
Zaznacz jedną odpowiedź.Poprawnie. Dobra robota!Ta odpowiedź wymaga poprawy. Spróbuj ponownie lub zajrzyj do rozwiązania.
Odpowiedź i rozwiązanie
Odpowiedź: B. \(2\)

Dla nieparzystego indeksu \(3\) potęga \((-1)^3=-1\), więc \(a_3=-5\). Dla indeksu \(4\) otrzymujemy \(a_4=7\).

Zatem \(a_3+a_4=-5+7=2\).

ZADANIE 02Indeks wyrazuII · standard

W ciągu \(b_n=3n^2-2n\) liczba \(21\) jest wyrazem o indeksie:

Odpowiedź do zadania 2
Zaznacz jedną odpowiedź.Poprawnie. Dobra robota!Ta odpowiedź wymaga poprawy. Spróbuj ponownie lub zajrzyj do rozwiązania.
Odpowiedź i rozwiązanie
Odpowiedź: D. \(3\)

Szukamy dodatniego całkowitego \(n\) spełniającego \(3n^2-2n=21\).

Równanie \(3n^2-2n-21=0\) ma rozwiązania \(3\) i \(-\dfrac73\). Tylko \(n=3\) jest indeksem ciągu.

ZADANIE 03Znaki wyrazówII · standard

Ile wyrazów ciągu \(a_n=(n-4)(n-8)\) jest ujemnych?

Odpowiedź do zadania 3
Zaznacz jedną odpowiedź.Poprawnie. Dobra robota!Ta odpowiedź wymaga poprawy. Spróbuj ponownie lub zajrzyj do rozwiązania.
Odpowiedź i rozwiązanie
Odpowiedź: A. \(3\)

Iloczyn jest ujemny wtedy, gdy \(4<n<8\).

Dodatnie całkowite indeksy w tym przedziale to \(5\), \(6\) i \(7\). Są trzy takie wyrazy.

Zapamiętaj. Liczysz indeksy całkowite, a nie długość przedziału.

Dalsza część dostępna jest dla Użytkowników PREMIUM  👉 Abonament PREMIUM

Wyczyścić odpowiedzi i postęp?
Rozpoczniesz pracę z dostępnymi zadaniami od początku.