Rozdział 15 · The Mathteacher
Ciągi
Wyrazy, reguły i sumy. 70 autorskich zadań — od odczytywania punktów i rekurencji po ciągi arytmetyczne, geometryczne oraz ich zastosowania.
Minimum teorii.
Maksimum przydatności.
Ciągi krok po kroku: najpierw zrozum regułę, potem wybierz wzór. Krótkie przykłady pokażą Ci, jak zacząć obliczenia i sprawdzić wynik.
Indeks mówi „który?”, wyraz — „ile?”
Ciąg możesz traktować jak ponumerowaną listę liczb. W zapisie \(a_n\) liczba \(n\) to numer miejsca (indeks), a \(a_n\) to wartość na tym miejscu. Na przykład \(a_3=10\) oznacza, że trzeci wyraz ma wartość 10.
Jak obliczyć wyraz? We wzorze \(a_n=2n+4\) podstaw numer za każde \(n\). Dla trzeciego wyrazu: \(a_3=2\cdot3+4=10\).
Jak znaleźć numer? Jeśli pytanie brzmi „który wyraz jest równy 18?”, rozwiąż \(2n+4=18\). Otrzymujesz \(n=7\), więc jest to siódmy wyraz. Wynik niecałkowity lub spoza dozwolonej numeracji odrzucasz.
Na wykresie zaznaczamy punkty \((n,a_n)\): numer odczytujesz z osi poziomej, wartość z pionowej. Punktów nie łączymy. Przy czynniku \((-1)^n\) pamiętaj: parzyste \(n\) daje 1, nieparzyste daje \(-1\).
Sam początek ciągu nie wystarcza, by ustalić dalsze wyrazy. Potrzebna jest reguła lub informacja o rodzaju ciągu.
Rekurencja: przepis na następny wyraz
Wzór rekurencyjny mówi, jak z wcześniejszych wyrazów otrzymać następny. Potrzebujesz wartości początkowej i przepisu. Liczysz po kolei, wykorzystując wynik poprzedniego kroku.
Niech \(a_1=4\) oraz \(a_{n+1}=2a_n+1\). Przepis brzmi: „poprzedni wyraz pomnóż przez 2 i dodaj 1”.
Dla \(n=1\): \(a_2=2\cdot4+1=9\).
Dla \(n=2\): \(a_3=2\cdot9+1=19\).
Jeśli w przepisie występuje też \(n\), ono również się zmienia. Przy \(c_1=2\) i \(c_{n+1}=c_n+n\) mamy \(c_2=2+1=3\), a potem \(c_3=3+2=5\).
Gdy nowy wyraz zależy od dwóch poprzednich, zwykle dostajesz dwie wartości początkowe. Wypisuj kolejne wyrazy w jednym szeregu — łatwiej wtedy uniknąć pominięcia etapu.
Czy ciąg rośnie, czy maleje?
Porównuj sąsiednie wyrazy. Ciąg rosnący ma każdy następny wyraz większy, a malejący — mniejszy. W ciągu stałym wszystkie wyrazy są równe.
Sprawdzony sposób: oblicz \(a_{n+1}-a_n\). Jeśli dla każdego dopuszczalnego \(n\) różnica jest dodatnia, ciąg rośnie; jeśli ujemna — maleje; jeśli zawsze równa 0 — jest stały.
Przykład: \(a_n=n^2\), więc \(a_{n+1}=(n+1)^2\). Stąd \(a_{n+1}-a_n=(n+1)^2-n^2=2n+1\). Dla \(n\geq1\) wynik jest dodatni, zatem ciąg jest rosnący.
Znak wyrazu to inna informacja niż kierunek zmian. Dla \(c_n=7-2n\) różnica kolejnych wyrazów wynosi \(-2\), więc ciąg maleje. Jego wyrazy dodatnie spełniają \(7-2n>0\), czyli \(n<3{,}5\). Są trzy: dla \(n=1,2,3\).
Wyrazy ujemne znajdziesz z warunku \(a_n<0\), a zerowe z \(a_n=0\). Zawsze wybieraj dozwolone całkowite indeksy. Kilka początkowych wyrazów nie dowodzi monotoniczności całego ciągu nieskończonego.
Arytmetyczny: za każdym razem dodajesz tyle samo
W ciągu arytmetycznym do poprzedniego wyrazu dodajesz stałą liczbę \(r\), zwaną różnicą. Może ona być również ujemna lub równa 0. Obliczasz ją jako \(r=a_{n+1}-a_n\).
\(a_n=a_1+(n-1)r\)
Skąd \(n-1\)? Od pierwszego do piątego wyrazu wykonujesz cztery kroki. Na przykład dla ciągu \(3,7,11,\ldots\) mamy \(r=4\), więc \(a_5=3+4\cdot4=19\).
Nie musisz zaczynać od pierwszego wyrazu: \(a_m=a_k+(m-k)r\). Jeśli \(a_2=7\) i \(a_6=23\), to między nimi są cztery kroki, zatem \(r=(23-7)/4=4\). Wstawiając liczby między dwa końce, również policz odstępy między wyrazami.
Dla \(r>0\) ciąg rośnie, dla \(r<0\) maleje, a dla \(r=0\) jest stały. Trzy kolejne wyrazy \(u,v,w\) spełniają \(2v=u+w\): środkowy jest średnią sąsiadów. Możesz też zapisać je jako \(x-r,x,x+r\).
Równe sumy indeksów dają równe sumy wyrazów, np. \(a_2+a_8=2a_5\), bo \(2+8=5+5\). Aby potwierdzić, że ciąg jest arytmetyczny, wykaż stałą różnicę dla wszystkich sąsiednich wyrazów.
Suma arytmetyczna: ile wyrazów dodajesz?
Zapis \(S_n=a_1+a_2+\ldots+a_n\) oznacza sumę pierwszych \(n\) wyrazów. W ciągu arytmetycznym mnożysz liczbę wyrazów przez średnią pierwszego i ostatniego:
\(S_n=\dfrac{n(a_1+a_n)}2\).
Przykład: \(3+7+11+15+19\) to pięć wyrazów. Ich suma wynosi \(S_5=5\cdot(3+19)/2=55\).
Jeśli znasz \(a_1\) i \(r\), wygodny jest wzór \(S_n=\dfrac{n[2a_1+(n-1)r]}2\). Wybierz postać pasującą do danych — oba wzory dają ten sam wynik.
Sumujesz tylko fragment? Od \(a_k\) do \(a_m\) włącznie jest \(m-k+1\) wyrazów. Na przykład od \(a_4\) do \(a_9\) jest ich sześć, więc suma to \(6(a_4+a_9)/2\).
Jeśli podano wzór na sumę, pojedynczy wyraz odzyskasz przez odejmowanie: \(a_n=S_n-S_{n-1}\) dla \(n\geq2\), a \(a_1=S_1\). To działa w każdym ciągu. Dodanie wyrazu dodatniego zwiększa sumę, ujemnego — zmniejsza ją, a zera nie zmienia.
Geometryczny: za każdym razem mnożysz przez tyle samo
W ciągu geometrycznym kolejny wyraz otrzymujesz, mnożąc poprzedni przez stałą liczbę \(q\), zwaną ilorazem: \(b_{n+1}=q\,b_n\). Jeśli \(b_n\ne0\), obliczysz \(q=\dfrac{b_{n+1}}{b_n}\).
\(b_n=b_1q^{n-1}\)
Przykład: \(2,6,18,\ldots\) ma \(q=3\). Do czwartego wyrazu wykonujesz trzy mnożenia: \(b_4=2\cdot3^3=54\). Między \(b_k\) a \(b_m\), dla \(m>k\), jest \(m-k\) mnożeń, więc \(b_m=b_kq^{m-k}\).
Uważaj na znaki. Dla dodatnich wyrazów \(q>1\) oznacza wzrost, a \(0<q<1\) — spadek. Przy ujemnych wyrazach kierunki się odwracają, np. \(-2,-6,-18,\ldots\) maleje. Ujemne \(q\) i niezerowe \(b_1\) dają naprzemienne znaki.
Trzy kolejne wyrazy \(u,v,w\) spełniają \(v^2=uw\). Jeśli otrzymasz np. \(q^2=4\), rozważ oba wyniki: \(q=2\) i \(q=-2\), a następnie sprawdź warunki zadania.
Przy zerach sprawdzaj bezpośrednio mnożenie przez wspólne \(q\), bo warunek \(v^2=uw\) może nie wystarczyć. Dla \(q=0\) ciąg ma postać \(b_1,0,0,\ldots\); pierwszy wyraz odczytaj z danych, aby uniknąć zapisu \(0^0\).
Suma geometryczna: jeden wyraz czy wszystkie razem?
Gdy pytanie dotyczy wielkości w ostatnim etapie, zwykle szukasz \(b_n\). Gdy dotyczy wielkości łącznie we wszystkich etapach, szukasz sumy \(S_n=b_1+b_2+\ldots+b_n\).
Dla \(q\ne1\):
\(S_n=b_1\dfrac{1-q^n}{1-q}\).
Przykład: dla \(2,6,18,54\) mamy \(b_1=2\), \(q=3\) i \(n=4\). Zatem \(S_4=2\cdot\dfrac{1-3^4}{1-3}=80\). Sprawdzenie: \(2+6+18+54=80\).
Gdy \(q=1\), nie używaj tego ułamka. Wszystkie wyrazy są wtedy równe, więc \(S_n=nb_1\). Na przykład pięć wyrazów równych 7 ma sumę 35.
Zapamiętaj różnicę: we wzorze na wyraz występuje \(q^{n-1}\), a we wzorze na sumę — \(q^n\). W tym rozdziale sumujemy skończoną liczbę wyrazów; liczba etapów \(n\) musi być dodatnią liczbą całkowitą.
Jak rozpoznać ciąg w zadaniu tekstowym?
„Za każdym razem o tyle samo więcej” wskazuje na ciąg arytmetyczny, np. wpłaty \(40,50,60,\ldots\) zł mają \(r=10\) zł. „Za każdym razem tyle samo razy więcej” wskazuje na ciąg geometryczny, np. \(40,80,160,\ldots\) zł ma \(q=2\). Zawsze sprawdź, jakiej wielkości dotyczy reguła.
Procenty zamień na mnożnik. Wzrost o \(p\%\) daje \(q=1+\dfrac{p}{100}\), a spadek o \(p\%\) daje \(q=1-\dfrac{p}{100}\). Wzrost o 5% to mnożenie przez \(1{,}05\); spadek o 20% to mnożenie przez \(0{,}80\). Procent w każdym kroku liczysz od aktualnej wartości.
Policz zmiany, nie tylko numery wyrazów. Jeśli stan początkowy oznaczasz przez \(K_0\), to po \(n\) zmianach \(K_n=K_0q^n\). Na przykład 1000 zł po dwóch wzrostach o 5% daje \(1000\cdot1{,}05^2=1102{,}50\) zł. Przy numeracji od \(K_1\) do \(K_n\) wykonujesz natomiast \(n-1\) zmian.
W geometrii rozróżniaj długość i pole. Jeśli boki kolejnych podobnych figur mnożysz przez \(q>0\), ich obwody także mnożysz przez \(q\), a pola przez \(q^2\). Bok dwa razy krótszy oznacza obwód dwa razy mniejszy i pole cztery razy mniejsze.
Na koniec sprawdź sens odpowiedzi: jednostki, całkowitą liczbę etapów i to, czy potrzebny był pojedynczy wyraz, suma, czy różnica stanu początkowego i końcowego. Przy pytaniu „po raz pierwszy” sprawdź również poprzedni etap. Zaokrąglaj dopiero wynik końcowy, chyba że polecenie mówi inaczej.
Trening maturalny
Pracuj po kolei lub wybierz temat. Każde zadanie ma odpowiedź i pełne rozwiązanie.
Zadania zamknięte
01–30W każdym zadaniu wybierz jedną poprawną odpowiedź spośród A–D.
Ciąg jest określony wzorem \(a_n=(-1)^n(2n-1)\). Oblicz \(a_3+a_4\).
Odpowiedź i rozwiązanie
Dla nieparzystego indeksu \(3\) potęga \((-1)^3=-1\), więc \(a_3=-5\). Dla indeksu \(4\) otrzymujemy \(a_4=7\).
Zatem \(a_3+a_4=-5+7=2\).
W ciągu \(b_n=3n^2-2n\) liczba \(21\) jest wyrazem o indeksie:
Odpowiedź i rozwiązanie
Szukamy dodatniego całkowitego \(n\) spełniającego \(3n^2-2n=21\).
Równanie \(3n^2-2n-21=0\) ma rozwiązania \(3\) i \(-\dfrac73\). Tylko \(n=3\) jest indeksem ciągu.
Ile wyrazów ciągu \(a_n=(n-4)(n-8)\) jest ujemnych?
Odpowiedź i rozwiązanie
Iloczyn jest ujemny wtedy, gdy \(4<n<8\).
Dodatnie całkowite indeksy w tym przedziale to \(5\), \(6\) i \(7\). Są trzy takie wyrazy.
Dalsza część dostępna jest dla Użytkowników PREMIUM 👉 Abonament PREMIUM