Rozdział 14 · The Mathteacher
Wyrażenia
i funkcje wymierne
Dziedzina, działania, równania i hiperbole. 70 autorskich zadań — od uważnego skracania do odczytywania wykresów i porównywania praktycznych modeli.
Minimum teorii.
Maksimum przydatności.
Osiem praktycznych kart: od ustalania dziedziny i skracania ułamków do rozumienia funkcji oraz jej wykresu. Najpierw poznaj zasadę, potem prześledź przykład.
Przez zero nie dzielimy
Wyrażenie wymierne to iloraz dwóch wielomianów. Jego dziedzina obejmuje te liczby, dla których mianownik jest różny od zera.
Przykład. Wyznacz dziedzinę:
1. Sprawdź mianownik: \(x^2-4\ne0\).
2. Rozłóż go na czynniki: \((x-2)(x+2)\ne0\). Żaden czynnik nie może być zerem, więc \(x\ne2\) i \(x\ne-2\).
3. Zapisz dziedzinę:
Ten zapis oznacza: wszystkie liczby rzeczywiste oprócz \(-2\) i 2.
Zero w liczniku jest dozwolone. Na przykład \(\dfrac{x-3}{x+1}\) dla \(x=3\) ma wartość \(0/4=0\). Niedozwolone jest zero w mianowniku, nawet jeśli licznik też wynosi zero.
Skracaj czynniki, zachowaj wykluczenia
Skracanie oznacza podzielenie całego licznika i całego mianownika przez ten sam niezerowy czynnik. Najpierw trzeba więc zobaczyć iloczyny.
Przykład. Dla \(x\ne2\):
Skróciliśmy czynnik \(x-2\), bo w dziedzinie nie jest on zerem. Warunek \(x\ne2\) nadal obowiązuje. Prostszy wzór nie przywraca liczby wykluczonej na początku.
Wykres funkcji danej pierwotnym ułamkiem to prosta \(y=x+2\) z usuniętym punktem \((2,4)\). W tej dziedzinie także wartość 4 nie jest osiągana.
Nie skracaj składników sumy. W \(\dfrac{x+3}{x}\) nie można skreślić samych liter \(x\). Dla \(x=3\) ułamek wynosi 2, a nie 3.
Uwaga na kolejność: \(3-x=-(x-3)\), więc \(\dfrac{3-x}{x-3}=-1\) dla \(x\ne3\). Przeciwne wyrażenia dają po podzieleniu \(-1\), nie 1.
Najpierw rozłóż, potem skróć
Przy mnożeniu mnożysz liczniki przez siebie i mianowniki przez siebie:
Przykład. Uprość:
1. Dziedzina: \(x\ne0\) i \(x\ne-3\).
2. Rozkład i skracanie:
Skracamy wspólne czynniki \(x\) i \(x+3\). Oba są niezerowe dzięki zapisanym założeniom.
Wynik: \(\dfrac{x-3}{2}\), ale nadal tylko dla \(x\notin\{0,-3\}\). Dla \(x=3\) wynik wynosi zero — jest to dopuszczalne, bo oba pierwotne mianowniki są wtedy niezerowe.
Patent: nie rozwijaj wszystkich nawiasów. Postać iloczynowa pozwala zobaczyć wspólne czynniki i skrócić rachunki.
Ułamek, przez który dzielisz, też nie może być zerem
Dzielenie przez ułamek zastępujemy mnożeniem przez jego odwrotność:
Potrzebujemy trzech warunków: \(B\ne0\), \(D\ne0\) oraz \(C\ne0\). Dwa pierwsze zapewniają istnienie ułamków, a trzeci wyklucza dzielenie przez zero.
Przykład.
Mianowniki wykluczają 1 i \(-2\). Dzielnik jest zerem dla \(x=-3\), więc tę liczbę też wykluczamy.
Ostateczna dziedzina: \(\mathbb R\setminus\{-3,-2,1\}\).
Nie zgub \(-2\): po odwróceniu drugiego ułamka wyrażenie \(x+2\) trafiło do licznika, ale w pierwotnym zapisie było mianownikiem. Dawne wykluczenie pozostaje.
Dziedzina → równanie → sprawdzenie
Po ustaleniu dziedziny możesz pomnożyć obie strony równania przez mianownik, który w tej dziedzinie jest niezerowy.
Przykład. Rozwiąż \(\dfrac6{x-2}=3\).
1. Dziedzina: \(x\ne2\).
2. Mnożymy obie strony przez \(x-2\):
3. Liczba 4 jest dozwolona i \(6/(4-2)=3\). To rozwiązanie.
Wynik wykluczony nie jest rozwiązaniem. Równanie \(\dfrac{x^2-4}{x-2}=4\) ma dziedzinę \(x\ne2\). Po skróceniu dostajemy \(x+2=4\), czyli \(x=2\). Ta liczba odpada, więc brak rozwiązań.
Tożsamość? Równanie \(\dfrac{x-2}{x-2}=1\) jest prawdziwe dla każdego \(x\ne2\), a nie dla wszystkich liczb rzeczywistych. Jeśli poprawne przekształcenia prowadzą do sprzeczności, np. \(1=4\), rozwiązań nie ma.
Miejsce zerowe ułamka: licznik musi być zerem, a mianownik — niezerowy. Oba warunki sprawdzaj jednocześnie.
Stały iloczyn, zmieniające się wielkości
W zależności \(y=\dfrac ax\), gdzie \(a\ne0\) i \(x\ne0\), iloczyn \(xy=a\) jest stały. Dla dodatnich wielkości: jeśli \(x\) wzrośnie dwa razy, \(y\) zmaleje dwa razy.
Przykład. Dla \(y=12/x\) pary \((2,6)\), \((3,4)\), \((4,3)\) mają ten sam iloczyn 12. Gdy znasz jedną parę, obliczasz \(a=x\cdot y\).
Wykres nazywamy hiperbolą. Dla \(a>0\) jej gałęzie leżą w I i III ćwiartce, a dla \(a<0\) — w II i IV. Wzór nie dopuszcza ani \(x=0\), ani wartości \(y=0\).
Przykład praktyczny. Opłatę 120 zł dzielimy równo między \(n\) osób:
Dla 4 osób jest to 30 zł na osobę, a dla 8 osób — 15 zł. Tutaj \(n\) musi być dodatnią liczbą całkowitą, więc model nie dopuszcza np. \(n=2{,}5\).
Stała droga: ze wzoru \(t=s/v\) wynika, że pomnożenie prędkości przez \(1{,}2\) dzieli czas przez \(1{,}2\). Nie oznacza to zmniejszenia czasu o 20%.
Co zmieniają liczby \(p\) i \(q\)?
Przesuwając wykres \(y=a/x\), otrzymujemy:
\(p\) określa przesunięcie poziome, a \(q\) — pionowe. Dodatnie \(p\) przesuwa w prawo, dodatnie \(q\) w górę; ujemne liczby odwracają kierunki.
Przykład. Funkcja \(f(x)=\dfrac2{x-1}+1\) powstaje z \(y=2/x\) po przesunięciu o 1 w prawo i o 1 w górę.
Dziedzina: \(x-1\ne0\), więc \(D=\mathbb R\setminus\{1\}\).
Zbiór wartości: ułamek \(2/(x-1)\) nigdy nie jest zerem, więc \(f(x)\ne1\). Pozostałe wartości są osiągane: \(W_f=\mathbb R\setminus\{1\}\).
Gałęzie zbliżają się do prostych \(x=1\) i \(y=1\), lecz ich nie przecinają. Te proste nazywamy asymptotami. Dla podanej postaci ogólnej są to \(x=p\) oraz \(y=q\).
Brakuje \(a\)? Podstaw znany punkt. Jeśli \(f(x)=a/(x-1)+1\) przechodzi przez \((3,2)\), to \(2=a/2+1\), czyli \(a=2\).
Argument czytaj na osi poziomej
Na wykresie pokazano funkcję z karty 7: \(f(x)=\dfrac2{x-1}+1\). Zielona krzywa przedstawia funkcję. Szare linie przerywane to asymptoty, a miedziana linia pomocnicza ma równanie \(y=2\).
Wartość i miejsce zerowe. Punkt \(B=(3,2)\) mówi, że \(f(3)=2\). Punkt \(A=(-1,0)\) wskazuje miejsce zerowe \(x=-1\). Miejscem zerowym jest argument \(-1\), nie punkt ani wartość 0.
Powyżej danego poziomu. Cała prawa gałąź leży powyżej \(y=1\), a lewa — poniżej. Dlatego \(f(x)>1\) dla \(x\in(1,+\infty)\).
Na poziomie 2 lub wyżej. Prawa gałąź przecina linię \(y=2\) dla \(x=3\). Szukany fragment leży po prawej stronie asymptoty \(x=1\), aż do punktu \(B\):
Przy 1 nawias jest otwarty, bo 1 nie należy do dziedziny. Przy 3 jest domknięty, bo \(f(3)=2\).
Monotoniczność. Każdą gałąź czytamy od lewej do prawej. Funkcja maleje osobno na \((-\infty,1)\) oraz \((1,+\infty)\). Nie nazywamy jej malejącą na całej dziedzinie: np. \(0<2\), a \(f(0)=-1<3=f(2)\).
Ograniczony przedział? Na \([2,3]\) ta funkcja maleje, więc największa wartość wynosi \(f(2)=3\), a najmniejsza \(f(3)=2\). Zbiór wartości to \([2,3]\). Krawędź rysunku nie jest końcem wykresu — gałęzie biegną dalej.
Trening maturalny
Pracuj po kolei lub wybierz temat. Każde zadanie ma odpowiedź i pełne rozwiązanie.
Zadania zamknięte
01–30W każdym zadaniu wybierz jedną poprawną odpowiedź spośród A–D.
Wyrażenie \(\dfrac{5}{2x-7}\) nie jest określone dla:
Odpowiedź i rozwiązanie
Mianownik nie może być zerem. Równanie \(2x-7=0\) daje \(x=\dfrac72\).
Tylko tę liczbę wykluczamy z dziedziny.
Dziedziną wyrażenia \(\dfrac{x+1}{x^2-9}\) jest:
Odpowiedź i rozwiązanie
\(x^2-9=(x-3)(x+3)\) zeruje się dla \(-3\) i \(3\).
Zero licznika nie jest powodem wykluczenia argumentu. Liczba \(-1\) należy do dziedziny.
Wyrażenie \(A(x)\) \(=\dfrac{x-4}{x-4}\) ma wartość:
Odpowiedź i rozwiązanie
Dla \(x\ne4\) licznik i mianownik są tą samą niezerową liczbą, więc iloraz wynosi \(1\).
Dla \(x=4\) pierwotne wyrażenie nie jest określone. Skrócenie nie przywraca tego argumentu.
Dalsza część dostępna jest dla Użytkowników PREMIUM 👉 Abonament PREMIUM