Rozdział 14 · The Mathteacher

Wyrażenia
i funkcje wymierne

Dziedzina, działania, równania i hiperbole. 70 autorskich zadań — od uważnego skracania do odczytywania wykresów i porównywania praktycznych modeli.

70autorskich zadań
30zamkniętych
20Prawda–Fałsz
20otwartych
Zanim zaczniesz

Minimum teorii.
Maksimum przydatności.

Osiem praktycznych kart: od ustalania dziedziny i skracania ułamków do rozumienia funkcji oraz jej wykresu. Najpierw poznaj zasadę, potem prześledź przykład.

Jak pracować? Zacznij od pytania: dla jakich liczb ten zapis ma sens? Zapisz wykluczenia przed rachunkami i zachowaj je po uproszczeniu. Przy dzieleniu sprawdź dodatkowo, czy sam dzielnik nie jest zerem.
KROK 01 · DZIEDZINA

Przez zero nie dzielimy

Wyrażenie wymierne to iloraz dwóch wielomianów. Jego dziedzina obejmuje te liczby, dla których mianownik jest różny od zera.

Przykład. Wyznacz dziedzinę:

\(A(x)=\dfrac{x+2}{x^2-4}.\)

1. Sprawdź mianownik: \(x^2-4\ne0\).

2. Rozłóż go na czynniki: \((x-2)(x+2)\ne0\). Żaden czynnik nie może być zerem, więc \(x\ne2\) i \(x\ne-2\).

3. Zapisz dziedzinę:

\(D=\mathbb R\setminus\{-2,2\}.\)

Ten zapis oznacza: wszystkie liczby rzeczywiste oprócz \(-2\) i 2.

Zero w liczniku jest dozwolone. Na przykład \(\dfrac{x-3}{x+1}\) dla \(x=3\) ma wartość \(0/4=0\). Niedozwolone jest zero w mianowniku, nawet jeśli licznik też wynosi zero.

KROK 02 · SKRACANIE

Skracaj czynniki, zachowaj wykluczenia

Skracanie oznacza podzielenie całego licznika i całego mianownika przez ten sam niezerowy czynnik. Najpierw trzeba więc zobaczyć iloczyny.

Przykład. Dla \(x\ne2\):

\(\dfrac{x^2-4}{x-2}=\dfrac{(x-2)(x+2)}{x-2}=x+2.\)

Skróciliśmy czynnik \(x-2\), bo w dziedzinie nie jest on zerem. Warunek \(x\ne2\) nadal obowiązuje. Prostszy wzór nie przywraca liczby wykluczonej na początku.

Wykres funkcji danej pierwotnym ułamkiem to prosta \(y=x+2\) z usuniętym punktem \((2,4)\). W tej dziedzinie także wartość 4 nie jest osiągana.

Nie skracaj składników sumy. W \(\dfrac{x+3}{x}\) nie można skreślić samych liter \(x\). Dla \(x=3\) ułamek wynosi 2, a nie 3.

Uwaga na kolejność: \(3-x=-(x-3)\), więc \(\dfrac{3-x}{x-3}=-1\) dla \(x\ne3\). Przeciwne wyrażenia dają po podzieleniu \(-1\), nie 1.

KROK 03 · MNOŻENIE

Najpierw rozłóż, potem skróć

Przy mnożeniu mnożysz liczniki przez siebie i mianowniki przez siebie:

\(\dfrac AB\cdot\dfrac CD=\dfrac{AC}{BD},\quad B\ne0,\ D\ne0.\)

Przykład. Uprość:

\(\dfrac{x^2-9}{2x}\cdot\dfrac{x}{x+3}.\)

1. Dziedzina: \(x\ne0\) i \(x\ne-3\).

2. Rozkład i skracanie:

\(\dfrac{(x-3)(x+3)\cdot x}{2x(x+3)}=\dfrac{x-3}{2}.\)

Skracamy wspólne czynniki \(x\) i \(x+3\). Oba są niezerowe dzięki zapisanym założeniom.

Wynik: \(\dfrac{x-3}{2}\), ale nadal tylko dla \(x\notin\{0,-3\}\). Dla \(x=3\) wynik wynosi zero — jest to dopuszczalne, bo oba pierwotne mianowniki są wtedy niezerowe.

Patent: nie rozwijaj wszystkich nawiasów. Postać iloczynowa pozwala zobaczyć wspólne czynniki i skrócić rachunki.

KROK 04 · DZIELENIE

Ułamek, przez który dzielisz, też nie może być zerem

Dzielenie przez ułamek zastępujemy mnożeniem przez jego odwrotność:

\(\dfrac AB:\dfrac CD=\dfrac AB\cdot\dfrac DC.\)

Potrzebujemy trzech warunków: \(B\ne0\), \(D\ne0\) oraz \(C\ne0\). Dwa pierwsze zapewniają istnienie ułamków, a trzeci wyklucza dzielenie przez zero.

Przykład.

\(\dfrac{x^2-9}{x-1}:\dfrac{x+3}{x+2}.\)

Mianowniki wykluczają 1 i \(-2\). Dzielnik jest zerem dla \(x=-3\), więc tę liczbę też wykluczamy.

\(\dfrac{(x-3)(x+3)}{x-1}\cdot\dfrac{x+2}{x+3}\)
\(=\dfrac{(x-3)(x+2)}{x-1}.\)

Ostateczna dziedzina: \(\mathbb R\setminus\{-3,-2,1\}\).

Nie zgub \(-2\): po odwróceniu drugiego ułamka wyrażenie \(x+2\) trafiło do licznika, ale w pierwotnym zapisie było mianownikiem. Dawne wykluczenie pozostaje.

KROK 05 · RÓWNANIA

Dziedzina → równanie → sprawdzenie

Po ustaleniu dziedziny możesz pomnożyć obie strony równania przez mianownik, który w tej dziedzinie jest niezerowy.

Przykład. Rozwiąż \(\dfrac6{x-2}=3\).

1. Dziedzina: \(x\ne2\).

2. Mnożymy obie strony przez \(x-2\):

\(6=3(x-2)\;\Rightarrow\;6=3x-6,\)
\(x=4.\)

3. Liczba 4 jest dozwolona i \(6/(4-2)=3\). To rozwiązanie.

Wynik wykluczony nie jest rozwiązaniem. Równanie \(\dfrac{x^2-4}{x-2}=4\) ma dziedzinę \(x\ne2\). Po skróceniu dostajemy \(x+2=4\), czyli \(x=2\). Ta liczba odpada, więc brak rozwiązań.

Tożsamość? Równanie \(\dfrac{x-2}{x-2}=1\) jest prawdziwe dla każdego \(x\ne2\), a nie dla wszystkich liczb rzeczywistych. Jeśli poprawne przekształcenia prowadzą do sprzeczności, np. \(1=4\), rozwiązań nie ma.

Miejsce zerowe ułamka: licznik musi być zerem, a mianownik — niezerowy. Oba warunki sprawdzaj jednocześnie.

KROK 06 · PROPORCJONALNOŚĆ ODWROTNA

Stały iloczyn, zmieniające się wielkości

W zależności \(y=\dfrac ax\), gdzie \(a\ne0\) i \(x\ne0\), iloczyn \(xy=a\) jest stały. Dla dodatnich wielkości: jeśli \(x\) wzrośnie dwa razy, \(y\) zmaleje dwa razy.

Przykład. Dla \(y=12/x\) pary \((2,6)\), \((3,4)\), \((4,3)\) mają ten sam iloczyn 12. Gdy znasz jedną parę, obliczasz \(a=x\cdot y\).

Wykres nazywamy hiperbolą. Dla \(a>0\) jej gałęzie leżą w I i III ćwiartce, a dla \(a<0\) — w II i IV. Wzór nie dopuszcza ani \(x=0\), ani wartości \(y=0\).

Przykład praktyczny. Opłatę 120 zł dzielimy równo między \(n\) osób:

\(c(n)=\dfrac{120}{n}.\)

Dla 4 osób jest to 30 zł na osobę, a dla 8 osób — 15 zł. Tutaj \(n\) musi być dodatnią liczbą całkowitą, więc model nie dopuszcza np. \(n=2{,}5\).

Stała droga: ze wzoru \(t=s/v\) wynika, że pomnożenie prędkości przez \(1{,}2\) dzieli czas przez \(1{,}2\). Nie oznacza to zmniejszenia czasu o 20%.

KROK 07 · PRZESUNIĘCIA

Co zmieniają liczby \(p\) i \(q\)?

Przesuwając wykres \(y=a/x\), otrzymujemy:

\(f(x)=\dfrac a{x-p}+q,\qquad a\ne0.\)

\(p\) określa przesunięcie poziome, a \(q\) — pionowe. Dodatnie \(p\) przesuwa w prawo, dodatnie \(q\) w górę; ujemne liczby odwracają kierunki.

Przykład. Funkcja \(f(x)=\dfrac2{x-1}+1\) powstaje z \(y=2/x\) po przesunięciu o 1 w prawo i o 1 w górę.

Dziedzina: \(x-1\ne0\), więc \(D=\mathbb R\setminus\{1\}\).

Zbiór wartości: ułamek \(2/(x-1)\) nigdy nie jest zerem, więc \(f(x)\ne1\). Pozostałe wartości są osiągane: \(W_f=\mathbb R\setminus\{1\}\).

Gałęzie zbliżają się do prostych \(x=1\) i \(y=1\), lecz ich nie przecinają. Te proste nazywamy asymptotami. Dla podanej postaci ogólnej są to \(x=p\) oraz \(y=q\).

Brakuje \(a\)? Podstaw znany punkt. Jeśli \(f(x)=a/(x-1)+1\) przechodzi przez \((3,2)\), to \(2=a/2+1\), czyli \(a=2\).

KROK 08 · ODCZYTYWANIE WYKRESU

Argument czytaj na osi poziomej

Na wykresie pokazano funkcję z karty 7: \(f(x)=\dfrac2{x-1}+1\). Zielona krzywa przedstawia funkcję. Szare linie przerywane to asymptoty, a miedziana linia pomocnicza ma równanie \(y=2\).

Funkcja f(x) = 2/(x−1) + 1Dwie malejące gałęzie hiperboli, asymptoty x=1 i y=1. Zaznaczone punkty A=(-1,0) oraz B=(3,2). Miedziana linia y=2 przecina prawą gałąź w B. Jednostka na obu osiach jest jednakowa. −4 −3 −2 −1 1 2 3 4 5 6 −3 −2 −1 1 2 3 4 5 6 0xyx = 1y = 1y = 2 ABf
\(A=(-1,0)\), \(B=(3,2)\). Jednostka na obu osiach: 1. Strzałki wskazują dalszy ciąg wykresu.

Wartość i miejsce zerowe. Punkt \(B=(3,2)\) mówi, że \(f(3)=2\). Punkt \(A=(-1,0)\) wskazuje miejsce zerowe \(x=-1\). Miejscem zerowym jest argument \(-1\), nie punkt ani wartość 0.

Powyżej danego poziomu. Cała prawa gałąź leży powyżej \(y=1\), a lewa — poniżej. Dlatego \(f(x)>1\) dla \(x\in(1,+\infty)\).

Na poziomie 2 lub wyżej. Prawa gałąź przecina linię \(y=2\) dla \(x=3\). Szukany fragment leży po prawej stronie asymptoty \(x=1\), aż do punktu \(B\):

\(f(x)\geq2\quad\text{dla }x\in(1,3].\)

Przy 1 nawias jest otwarty, bo 1 nie należy do dziedziny. Przy 3 jest domknięty, bo \(f(3)=2\).

Monotoniczność. Każdą gałąź czytamy od lewej do prawej. Funkcja maleje osobno na \((-\infty,1)\) oraz \((1,+\infty)\). Nie nazywamy jej malejącą na całej dziedzinie: np. \(0<2\), a \(f(0)=-1<3=f(2)\).

Ograniczony przedział? Na \([2,3]\) ta funkcja maleje, więc największa wartość wynosi \(f(2)=3\), a najmniejsza \(f(3)=2\). Zbiór wartości to \([2,3]\). Krawędź rysunku nie jest końcem wykresu — gałęzie biegną dalej.

Teraz Twoja kolej

Trening maturalny

Pracuj po kolei lub wybierz temat. Każde zadanie ma odpowiedź i pełne rozwiązanie.

Zadania zamknięte

01–30

W każdym zadaniu wybierz jedną poprawną odpowiedź spośród A–D.

ZADANIE 01DziedzinaI · podstawa

Wyrażenie \(\dfrac{5}{2x-7}\) nie jest określone dla:

Odpowiedź do zadania 1
Zaznacz jedną odpowiedź.Poprawnie. Dobra robota!Ta odpowiedź wymaga poprawy. Spróbuj ponownie lub zajrzyj do rozwiązania.
Odpowiedź i rozwiązanie
Odpowiedź: B. \(x=\dfrac72\)

Mianownik nie może być zerem. Równanie \(2x-7=0\) daje \(x=\dfrac72\).

Tylko tę liczbę wykluczamy z dziedziny.

ZADANIE 02DziedzinaI · podstawa

Dziedziną wyrażenia \(\dfrac{x+1}{x^2-9}\) jest:

Odpowiedź do zadania 2
Zaznacz jedną odpowiedź.Poprawnie. Dobra robota!Ta odpowiedź wymaga poprawy. Spróbuj ponownie lub zajrzyj do rozwiązania.
Odpowiedź i rozwiązanie
Odpowiedź: D. \(\mathbb R\setminus\{-3,3\}\)

\(x^2-9=(x-3)(x+3)\) zeruje się dla \(-3\) i \(3\).

Zero licznika nie jest powodem wykluczenia argumentu. Liczba \(-1\) należy do dziedziny.

ZADANIE 03Skracanie i założeniaI · podstawa

Wyrażenie \(A(x)\) \(=\dfrac{x-4}{x-4}\) ma wartość:

Odpowiedź do zadania 3
Zaznacz jedną odpowiedź.Poprawnie. Dobra robota!Ta odpowiedź wymaga poprawy. Spróbuj ponownie lub zajrzyj do rozwiązania.
Odpowiedź i rozwiązanie
Odpowiedź: A. 1 dla każdego \(x\ne4\)

Dla \(x\ne4\) licznik i mianownik są tą samą niezerową liczbą, więc iloraz wynosi \(1\).

Dla \(x=4\) pierwotne wyrażenie nie jest określone. Skrócenie nie przywraca tego argumentu.

Dalsza część dostępna jest dla Użytkowników PREMIUM  👉 Abonament PREMIUM

Wyczyścić odpowiedzi i postęp?
Rozpoczniesz pracę z dostępnymi zadaniami od początku.